ΑΡΧΑΓΓΕΛΩΝ ΚΕΙΜΕΝΑ

Παπαδιαμάντης και Ορθοδοξία: από τον μύθο στη μαρτυρία.

2012-01-14T12:11:00.000+02:00

(Συνέχεια)

...Η αναφορά των Ζήσιμου Λορενζάτου και Χρήστου Γιανναρά και ευρύτερα της θεολογίας του ’60 δεν γίνεται τυχαία ούτε ενδεικτικά, αλλά προκύπτει από το γεγονός πως και οι δυο συνέτειναν ιδιαίτερα στην ανάδειξη του μύθου του Παπαδιαμάντη ως εκφραστή της ορθόδοξης παράδοσης. Από την άποψη όμως της ιστορίας των ιδεών η καλλιέργεια του μύθου για τον Παπαδιαμάντη ως του αγίου των γραμμάτων μας ήταν στην πραγματικότητα ένα παράπλευρο αποτέλεσμα, μια που το κύριο μέλημα των Λορενζάτου και Γιανναρά ήταν η αναζήτηση απαντήσεων σε ερωτήματα που απασχολούσαν τους ίδιους προσωπικά, αλλά ταυτόχρονα μπορούσαν να παρέχουν ταυτότητα και προσανατολισμό σε ευρύτερες ομάδες της νεοελληνικής πνευματικής ζωής οι οποίες έσπευσαν να υιοθετήσουν τις απόψεις που αυτοί πρώτοι διατύπωσαν.

Στην περίπτωση του Λορεντζάτου, ενός εμβριθούς γνώστη της δυτικής λογοτεχνικής παράδοσης, η ανάγνωση του Παπαδιαμάντη ως του εκφραστή της Ορθοδοξίας συμπίπτει χρονολογικά με το εμβληματικό δοκίμιό του «Το Χαμένο Κέντρο». Εκεί, με αφορμή τη συζήτηση για την ποίηση του Γιώργου Σεφέρη, ο Λορεντζάτος θα απορρίψει την τέχνη όταν αυτή αποκόπτεται από την μεταφυσική, κατά τον Λορενζάτο, ρίζα της ζωής. Μια τέχνη για την τέχνη, μια τέχνη που δεν νοηματοδοτεί τον κόσμο, που δεν οδηγεί σε μιαν «έμπραχτη μεταφυσική», μια βιωμένη πνευματικότητα, είναι άχρηστη και απορριπτέα. Αναζητώντας ένα ελληνικό ισοδύναμο του Ντοστογιέφσκι θα το βρει στο πρόσωπο και το έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Για τον μεταστραφέντα στην Ορθοδοξία αστό και κοσμοπολίτη Λορενζάτο ο Παπαδιαμάντης θα καταστεί οδηγός στην Ορθόδοξη ζωή. Ο Λορεντζάτος θα καταλήξει στην άποψη πως η σύγχρονή του ανάγνωση και αποδοχή του Παπαδιαμάντη συνιστά στην πραγματικότητα μια παρανάγνωση του έργου του. Γράφει σχετικά:

« Γενικά ο κόσμος της Αθήνας, είτε λογοτεχνικός είτε μη, δε γνωρίζει—αφού τις έχασε—και δεν πιστεύει τις ρίζες του Παπαδιαμάντη. Όσα εκείνος λάτρευε και θεωρούσε ιερά, τα χλευάζει και τα θεωρεί πρόληψη ή δεισιδαιμονία, θροφή για τις γριές…Ο Παπαδιαμάντης είναι προπαντός «λογοτεχνία» και έγραψε για να πλουτίσει την ευαισθησία μας…Εκείνα που πίστευε ή υποστήριζε ήταν ανοησίες που κανένας δεν παραδέχεται πια…Ο κόσμος της Αθήνας από τη μια μεριά θαυμάζει…ανεπιφύλακτα τον Παπαδιαμάντη και από την άλλη σκοτώνει αλύπητα τις συνθήκες που τον γέννησαν»

Στην άποψη αυτή ο Λορεντζάτος δεν θα παραμείνει σταθερός. Όσο τα χρόνια θα περνούν και η ένταση για την αναζήτηση ταυτότητας θα μειώνεται, στο βαθμό που η χρειαζούμενη ταυτότητα θα έχει πια οικοδομηθεί, ο Λορεντζάτος θα επανέλθει στον Παπαδιαμάντη όχι πια ως δάσκαλο της Ορθοδοξίας, αλλά ως άρχοντα της ελληνικής γλώσσας, αποδεικνύοντας έμμεσα πόσο η πολεμική συγκυρία υπερκαλύπτει συχνά την αναγνωστική αντικειμενικότητα.

Στην περίπτωση του Γιανναρά ο κόσμος του Παπαδιαμάντη θα αναγνωριστεί ως το αντίπαλον δέος στο χριστιανισμό των θρησκευτικών οργανώσεων που ακόμα τότε μεσουρανούσαν. Στο έργο του σκιαθίτη λογοτέχνη ο Γιανναράς θα θεωρήσει πως ανακαλύπτει έννοιες και σταθερές της δικής του σκέψης: τη μικρή κοινότητα ως την ευχαριστιακή λειτουργία του λαϊκού σώματος, με το πανηγύρι στη μνήμη των αγίων ως την κορυφαία του έκφραση, την γνώση του Θεού μέσα από την εμπειρία της σχέσης, την κατάφαση του κόσμου της φύσης και των αισθήσεων ως της καλής λίαν δημιουργίας του Θεού ενάντια στον πουριτανισμό του ευσεβιστικού κινήματος.

Αν όμως ο Ορθόδοξος Παπαδιαμάντης του Λορεντζάτου και του Γιανναρά αποτελεί έκφραση δικών τους πνευματικών αναγκών κι αν αυτό συνεχίστηκε και γιγαντώθηκε από άλλους θεολογούντες που διεκδίκησαν με ακόμα πιο ακραίο τρόπο, για τους δικούς τους ανάλογους λόγους, τον Παπαδιαμάντη ως σημαία, ως ακρογωνιαίο λίθο μιας ορθόδοξης ελληνικής αυτοσυνειδησίας που θεμελιώνεται στη φιλοκαλικη παράδοση και την κολλυβαδική της αναγέννηση, πού μπορεί να αναζητηθεί η σχέση Παπαδιαμάντη και Ορθοδοξίας; Προσπαθώντας να δώσουμε μιαν απάντηση στο ερώτημα αυτό θα κινηθούμε καταρχήν αποφατικά, θα δείξουμε δηλαδή τι δεν κάνει ο Παπαδιαμάντης από αυτά που ισχυρίζονται οι υποστηρικτές του μύθου περί φιλοκαλικού Παπαδιαμάντη και κατόπιν θα επιχειρήσουμε να αναδείξουμε μιαν άλλη προοπτική, μέσα από την οποία μπορεί να διαφανεί μια ανάγνωση του παπαδιαμαντικού έργου που τον φέρνει σε μιαν ουσιαστική σύμπνοια με θεμελιώδη στοιχεία της χριστιανικής παραδόσεως.

Το πρώτο που σίγουρα δεν κάνει ο Παπαδιαμάντης είναι να εξωραΐσει και να υμνήσει τις σκιαθίτικες κοινότητες. Εκεί που άλλοι βλέπουν ευχαριστιακή λειτουργία του λαϊκού σώματος ή «θεραπευτικές κοινότητες» εμείς διαπιστώνουμε την αναλυτική και άτεγκτη καταγραφή της βίας και της κακίας που άλλοτε επιπολάζει και άλλοτε διεισδύει στο βάθος αυτών των κοινοτήτων. Ας μου επιτραπεί η παράθεση ενός εκτενούς αλλά εντελώς χαρακτηριστικού παραθέματος:

«Μικρόν χωρίον, μεγάλη κακία. Το μίσος εμαίνετο, και μαινόμενον εβασίλευεν, εν μέσω οικογενειών και ατόμων. Εκυκλοφόρει εις όλας τας αρτηρίας, εις όλας τας φλέβας της μικράς κοινωνίας. Ο άγιος νόμος του Χριστού κατεπατείτο, απεδίδετο πάντοτε κακόν αντί κακού, πολλάκις κακόν αντί αγαθού, ουδέποτε αγαθόν αντί κακού. …Έλεγες ότι συνέζων δια να μισώνται, ότι η τύχη τους έβαλε συγκατοίκους της πόλεως δια να τρώγονται. …Η μια συνοικία εκήρυττε πόλεμον κατά της άλλης συνοικίας. Πάσα οικογένεια πόλεμον κατά της άλλης οικογενείας. Παν άτομον πόλεμον κατά του άλλου ατόμου. Ο γείτων δεν έλεγε καλημέραν, που είναι του Θεού, εις τον γείτονα. Έκαστος έχαιρε να βλέπη τον άλλον δυστυχούντα. Προκειμένου περί κληρονομίας τινός, οι συγγενείς ετρώγοντο τις ν’ αρπάση τα πλείονα. Θα ηφανίζοντο μάλλον εις τα δικαστήρια, θα επωλούντο σκλάβοι εις την Βαρβαρίαν, παρά να ίδωσι τον συγγενή να έχη περισσότερα απ’ αυτούς….Μάχαι ολόκληροι συνεκροτούντο δι εν θήλιασμα ελαιώνος, δια τρία κλήματα αμπέλου, δι’ ήμισυ «πίνακι» σιτοφόρου αγρού…Τοιούτους πολέμους διεξήγον προς αλλήλους οι άνδρες, και τοιαύτα λάφυρα απεκόμιζον. Αλλά μη αι γυναίκες ήσαν ολιγώτερον μάχιμοι; Η μήτηρ δεν ήθελε το καλόν της κόρης, η πενθερά εμίσει ολοψύχως την νύμφην. Η νύμφη δεν έλεγε καλημέραν εις την ανδραδέλφην. Δι’ ένα απρόσεκτον λόγον, δια μίαν ελαφράν κακολογίαν, την οποίαν ευρίσκοντο πρόθυμοι οχετοί, όπως μεταβιβάζωσι μεγαλοποιημένην συνήθως εις το ενδιαφερόμενον πρόσωπον, ήσαν ικαναί να μην ομιληθούν ισοβίως. «Ούτε τα κόκκαλά μας να μη σμίξουν», ήτο η πολεμική κραυγή εις τας τάξεις των γυναικών».

Στον κόσμο του Παπαδιαμάντη υπάρχει πάντοτε αυτός που θα αναδειχθεί «γενικός θεματοφύλαξ των αλλοτρίων υποθέσεων» , τα διηγήματα του διατρέχονται υπόγεια από τη γενική πεποίθηση ότι «η γειτονιά ουδέν άλλον είναι ειμή κατάσκοπος, και ο κόσμος, τύραννος, βασανιστής ανηλεής» . Το συμφέρον είναι η υπέρτατη θεότητα που οδηγεί τους ανθρώπους σε έναν ανελέητο αγώνα για την εξασφάλισή του. Χαρακτηριστική φιγούρα η Ντελησυφέρω η οποία βρίσκεται σε διαρκή κατάσταση πολέμου με τους πάντες:

«Πόλεμον εις την οικίαν δια να επιβάλλη την πειθαρχίαν εις τα τέκνα της ή εις την νύμφην της, ή εις τα τέκνα των τέκνων της, πόλεμον εις την αυλήν και εις τον δρόμον δια να σωφρονίση την γειτόνισσαν ήτις την ενωχλούσε• πόλεμον εις τον φούρνον δια τα ψωμιά, πόλεμον εις τον ελαιώνα, με τους κακούς γείτονας• πόλεμον εις την αγοράν με τους αισχροκερδείς καπήλους και τοκογλύφους, πόλεμον εις τα δημόσια γραφεία και τα αρχεία με τους καταπιεστάς υπαλλήλους και εισπράκτορας• πόλεμον εις την εκκλησίαν δια το στασίδι και δια την «αράδα της»».

Στον παροξυσμό των αντεγκλήσεων οι κορυφαίοι σ’ αυτό το χορό της κακίας και του μίσους, μάνα και κόρη: «ήρχιζαν να εκκοκκίζουν και το κομβοσχοίνιον των βλασφημιών των. «Παναϊά μ’, βγάλ’ τς τα μάτια»

Ένα δεύτερο στοιχείο που θα περιμέναμε να δούμε από έναν υποτιθέμενο εκφραστή της φιλοκαλικής ορθόδοξης παράδοσης θα ήταν η αποτύπωση κάποιων αγίων μορφών, η διολίσθηση της λογοτεχνίας στο παραδοσιακό συναξάρι. Τίποτα τέτοιο δεν εμφανίζεται στο έργο του Παπαδιαμάντη. Οι ήρωες των διηγημάτων του είναι άνθρωποι της καθημερινής ζωής, όχι οι εξαίρετες φυσιογνωμίες της εκκλησιαστικής παράδοσης. Ακόμα και στα διηγήματα που θα μπορούσαν να θεωρηθούν πως συσχετίζονται με το θέμα της αγιότητας, το κέντρο βάρος βρίσκεται κάπου αλλού. Στον Φτωχό Άγιο ο νεαρός βοσκός που θα πέσει θύμα της αγριότητας των επιδρομέων κουρσάρων αναδεικνύεται ως ο αυθόρμητος προστάτης της τοπικής κοινότητας και όχι ως η εξέχουσα χριστιανική μορφή, ασκητής ή πνευματικός καθοδηγητής. Στη Χήρα του Νεομάρτυρα έχουμε βέβαια το νεαρό άνδρα που πεθαίνει στα χέρια των Τούρκων επειδή αρνείται να αλλαξοπιστήσει κι εδώ όμως η αφορμή της μαρτυρίας και του μαρτυρίου του άνδρα είναι συμπτωματική και το ενδιαφέρον στρέφεται κυρίως στην αδυναμία της νεαρής γυναίκας του να μείνει πιστή στη μνήμη του νεκρού συζύγου της και να μην ξαναπαντρευτεί, όπως επίσης και στην αινιγματική παρουσία ενός δεύτερου άντρα που τελικά θα αποδειχθεί πως αποτελεί τον πρωταίτιο για το θάνατο του νεομάρτυρα και παλεύει απεγνωσμένα να βρει τη συγχώρηση.

Μια τρίτη παρατήρηση, σχετικά με το τι δεν επιχειρεί να κάνει μέσα από τη λογοτεχνική του ενασχόληση ο Παπαδιαμάντης, είναι πως δεν φαίνεται να συγχέει τις προσωπικές του επιθυμίες και κλίσεις με την πραγματικότητα, ούτε επιχειρεί να τις επιβάλει ως κανονιστική αρχή. Ο Παπαδιαμάντης είναι βαθύς γνώστης του εκκλησιαστικού τυπικού και της βυζαντινής μουσικής, λάτρης των μακρών ακολουθιών, απαράμιλλος γνώστης της ελληνικής γλώσσας σε όλη τη μακρά διαδρομή της. Όμως δε φείδεται πουθενά σκωπτικών και βιτριολικών παρατηρήσεων πάνω στην κατάσταση της πλειονότητας των χριστιανών και στην αδυναμία της θεσμικής εκκλησιαστικής αρχής να την αντιμετωπίσει με εύστοχο ποιμαντικά τρόπο. Η λογική λατρεία που τελείται στα ναύδρια της παπαδιαμαντικής διηγηματογραφίας μόνο λογική δεν είναι, μια που η άγνοια, η παρανόηση, η αδυναμία συμμετοχής του λαού επισημαίνεται πάλιν και πολλάκις από τον συγγραφέα. Εξόχως χαρακτηριστική αναδεικνύεται η, με διάφορες μικροπαραλλαγές επαναλαμβανόμενη, σκηνή από μια μακρά αγρυπνία• εκτός από τον αναγνώστη και ψάλτη που προσπαθεί μόνος και εγκαταλελειμμένος να συνεχίσει, παρά την κόπωσή του, την ανάγνωση και την ψαλμωδία εν μέσω της νυκτός, όλοι οι άλλοι, από τον λειτουργό στο ιερό βήμα, τις φιλακόλουθες γριές στα στασίδια, μέχρι το πλήθος που έχει εκδράμει, μάλλον χάριν αναψυχής παρά λατρείας του Θεού, και στην πλειοψηφία του βρίσκεται εκτός του ναού, κοιμούνται.

Η ματιά του Παπαδιαμάντη είναι η ματιά του νοσταλγού που γνωρίζει όμως πως αυτό που επιθυμεί η καρδιά του είναι ανεπίστρεπτα χαμένο και επίσης κάτι που ποτέ δεν ήταν κτήμα των πολλών. Δεν είναι συμπτωματικό πως οι μοναχοί του μοναστηριού του Ευαγγελισμού εμφανίζονται στο διήγημα Οι Ελαφροΐσκιωτοι σαν ονειρικές σκιές, κάτοικοι ενός άλλου κόσμου. Ο κόσμος που κυριαρχεί με όλη τη βία του στο παπαδιαμαντικό σύμπαν δεν είναι ο κόσμος του μοναστηριού, της προσευχής, της αποταγής από τις μέριμνες του κόσμου τούτου. Αυτός που αναδύεται είναι ένας κόσμος μπαλζακικός, όπου το χρήμα, η απληστία, η τοκογλυφία, η πολιτική διαφθορά, η ακόρεστη επιθυμία για κοινωνική άνοδο κατακλύζουν τις ζωές των πολλών.

Ο σημερινός αναγνώστης θα βρει επίσης στις παπαδιαμαντικές σελίδες παρατηρήσεις για όλα τα προβλήματα που ταλανίζουν την εκκλησιαστική ζωή μέχρι και σήμερα: την τεταμένη σχέση Κράτους-Εκκλησίας που υποδουλώνει την Εκκλησία και ευτελίζει ποικιλοτρόπως την εκκλησιαστική ζωή, την προβληματική σχέση με τη Δύση και την κρίση ταυτότητας των Ορθοδόξων, την κατάπτωση του κηρύγματος, την παρακμή του παραδοσιακού μοναχισμού και την εμφάνιση όλο και περισσότερων ιερομονάχων στις αστικές ενορίες, την κριτική στην αβελτηρία των επισκόπων, αλλά και της εν γένει νοοτροπίας τους που αγγίζει ενίοτε το όριο της λοιδορίας , καταδεικνύοντας έτσι πως έναν αιώνα αργότερα τα αδιέξοδα της ελληνικής ζωής, και μάλιστα της εκκλησιαστικής, παραμένουν τα ίδια. Η Ελλάδα, όπως την βλέπει ο Παπαδιαμάντης, συνιστά έναν κόσμο που ξέφυγε εντελώς επιφανειακά από τον παγανισμό, διέπλευσε τον χριστιανισμό παραμένοντας εν πολλοίς αδιάβροχος, για να καταστεί, εν τέλει, δούλος της σύγχρονης υλοφροσύνης που κατέκλυσε τον νεωτερικό κόσμο. Ή με τα λόγια του Παπαδιαμάντη:

«Εδώ θεοποιείται φανερά ο Μαμωνάς. Χιλιάκις καλλίτερον θα ήτο εάν υπήρχεν ακόμη η αρχαία ποιητική ειδωλολατρία. Τώρα όμως η πράγματι επικρατούσα θρησκεία είνε ο πλέον ακάθαρτος και κτηνώδης υλισμός. Μόνον κατά πρόσχημα είνε η Χριστιανοσύνη».

Οι παραπάνω επισημάνσεις δεν αποσκοπούν βέβαια στην αμφισβήτηση της άποψης πως η χριστιανική παράδοση κάνει εμφανή την παρουσία της στην πεζογραφία του Παπαδιαμάντη. Εμείς όμως θα αποφύγουμε τόσο τις αυτοβιογραφικές αναφορές και τις συνακόλουθες διαμάχες για την εικαζόμενη αγιότητα του Παπαδιαμάντη, όσο και τη θεώρησή του ως λάτρη και υμνητή της βυζαντινής λειτουργικής και μοναστικής παράδοσης για να αναζητήσουμε έναν άλλο δρόμο προσέγγισης. Με άλλα λόγια θα εγκαταλείψουμε το μύθο του Παπαδιαμάντη ως γνήσιου εκφραστή της ορθόδοξης παράδοσης για να στρέψουμε το ενδιαφέρον μας στη μαρτυρία που παρέχει η ίδια η λογοτεχνία του και συγκεκριμένα θα εστιάσουμε στη συνύφανση αφήγησης και θεολογίας. Αντί για τον Παπαδιαμάντη άγιο ή τον Παπαδιαμάντη δάσκαλο της πνευματικής ζωής, θα επικεντρωθούμε στον Παπαδιαμάντη αφηγητή ιστοριών με ήρωες που μαρτυρούν με τη ζωή τους την παρουσία της θεϊκής χάριτος μέσα σε έναν κόσμο που στο σύνολό του κείται εν τω πονηρώ. Για να γίνει όμως κατανοητή αυτή η προοπτική θα χρειαστεί μια μικρή παρέκβαση.

Αφήγηση και Θεολογία

Κατά τις τελευταίες δεκαετίες αναπτύχθηκε, κυρίως στον αγγλοσαξονικό χώρο, μια ιδιαίτερα γόνιμη ακαδημαϊκή συζήτηση για τη σχέση αφήγησης και θεολογίας. Το γεγονός πως ο Θεός ήρθε και εσκήνωσε εν ημίν μέσα από την ιστορία μιας συγκριμένης ανθρώπινης ζωής, της ζωής του Ιησού από τη Ναζαρέτ, γίνεται συνήθως αντιληπτό ως το κατεξοχήν ευτυχές παράδοξο. Θα ήταν όμως πιο συνεπές με το σύνολο της βιβλικής μαρτυρίας αν δούμε την Ενσάρκωση ως τον τρόπο του Θεού να συναντά τους ανθρώπους και να σχετίζεται μαζί τους όπως αυτοί είναι, συναντώντας τους στη δική τους δηλαδή κατάσταση, ως τα συγκεκριμένα όντα που ζουν μέσα στο χρόνο, που έχουν μια γέννηση και ένα τέλος, που οι ζωές τους συνιστούν, με άλλα λόγια, μιαν αφήγηση (story).

Η έννοια της αφήγησης μάς βοηθά να μην χάνουμε από την οπτική μας τον έμφυτα πρακτικό χαρακτήρα των θεολογικών πεποιθήσεων. Οι πεποιθήσεις αυτές δεν αποσκοπούν στο να εικονίσουν περιγραφικά τον κόσμο. Η ευαγγελική αφήγηση μοιάζει περισσότερο με μια διήγηση που μας παρουσιάζει έναν τρόπο για να υπάρχουμε μέσα στον κόσμο. Οι αφηγήσεις δεν εξηγούν κάτι, όπως το κάνει μια θεωρία, αλλά εμπλέκουν κάθε αναγνώστη, που στη συνέχεια ανάγεται σε ενεργό πρόσωπο, σε έναν τρόπο ζωής. Η αφήγηση βοηθά δηλαδή τον άνθρωπο να σχετιστεί, να συναλλαχτεί και να αλλάξει τον κόσμο, αλλάζοντας τον εαυτό του.

Υπό αυτή την έννοια κάθε ιστορία μάς αφορά και μια ιστορία είναι γόνιμη ακριβώς όταν χτυπά μια ιδιαίτερη χορδή αλήθειας που ενυπάρχει μέσα μας. Οι αφηγήσεις δεν παρουσιάζουν ένα νόημα, αλλά μάλλον το νόημα ενσωματώνεται στην ίδια τη δομή και τη μορφή της αφήγησης. Οι πεποιθήσεις των χριστιανών δεν περιέχονται τόσο σε κάποιες δογματικές προτάσεις, αλλά συνιστούν τη ζώσα εκείνη πραγματικότητα που δίνει μορφή σε συγκεκριμένους ανθρώπινους βίους, σε πραγματικές ανθρώπινες κοινότητες. Υπ’ αυτή τη έννοια η μόνη αξιόπιστη κριτική εξέταση των χριστιανικών πεποιθήσεων έχει ως σημείο εκκίνησης την εστίαση σε βιωμένες ζωές. Γιατί η αλήθεια που φέρει εντός της κάθε αφήγηση εξαρτάται από το είδος των ανθρώπων που διαμορφώνει.

H οικειοποίηση μιας γενικής αφήγησης, μιας μετα-αφήγησης όπως ονομάζεται στις σχετικές αναλύσεις, η διαμόρφωσή μας σύμφωνα με αυτήν, προϋποθέτει την ικανότητα να εγγράψουμε τη δική μας προσωπική ιστορία εντός του πλαισίου αυτής της ευρύτερης αφήγησης, καθώς αυτή εκδιπλώνεται σταδιακά μέσα στο χρόνο. Κάθε ιστορία πρέπει να ξυπνά μέσα στον αναγνώστη τα ερωτήματα «Τι θα συμβεί μετά; Πώς θα ολοκληρωθεί η ιστορία; Ποια θα είναι η τύχη του κάθε ήρωα;» Η αφήγηση με αυτό τον τρόπο αναδεικνύει τον βαθιά ενδεχομενικό, ανοικτό χαρακτήρα κάθε ανθρώπινης ζωής, το μη αναγκαίο της ανθρώπινης πράξης, το περίγραμμα της ανθρώπινης ελευθερίες μέσα σε ένα σύμπαν που μοιάζει βαθιά ντετερμινιστικό.

Η αλληλοδιαπλοκή λογοτεχνίας και θεολογίας εδράζεται έτσι στο γεγονός πως η ανάγνωση μιας ιστορίας αποτελεί, αυτή καθαυτή, μια μορφή ηθικής εκπαίδευσης. Μέσω της ανάγνωσης ο αναγνώστης αποκτά, σε ένα βαθμό, τη δυνατότητα να ψηλαφήσει τις εμπειρίες των λογοτεχνικών ηρώων, χωρίς να τις έχει κάνει ακόμα μέρος της δικής του προσωπικής ζωής. Με άλλα λόγια, η αφήγηση μάς δίνει τη δυνατότητα να ζήσουμε περισσότερες ζωές μέσα σε μια, κι αυτό όχι προς χάριν της ικανοποίησης της ακόρεστης επιθυμίας για εμπειρίες που χαρακτηρίζει τον μετανεωτερικό άνθρωπο, αλλά χάριν της παραδοσιακής προοπτικής που θεωρούσε πως ο χαρακτήρας διαμορφώνεται εξασκώντας τις αρετές και γνωρίζοντας τις συνέπειες των παθών, μαθητεύοντας δηλαδή μέσα από την παρατήρηση και τη μίμηση υποδειγματικών βίων.

Μια πνευματική παράδοση παραμένει ζωντανή στο βαθμό που το παρελθόν διανοίγει δυνατότητες για το παρόν και το μέλλον, στο βαθμό δηλαδή που η διέπουσα αφήγηση της κοινότητας δεν έχει ακόμα ολοκληρωθεί, στο βαθμό που ο ακροατής της αφήγησης μπορεί και οφείλει, αν θέλει να είναι γνήσιος φορέας της παράδοσης, να εγγράψει τη δική του ιστορία, τον προσωπικό του βίο, στη γενικότερη αφήγηση, να αντλήσει νόημα από αυτήν και να οδηγηθεί σε ένα τέλος, με την αρχαιοελληνική έννοια του όρου, να δώσει δηλαδή στη ζωή του ένα σκοπό ώστε στο τέλος της, με τη χρονική πια έννοια του όρου, να μπορεί να φέρει έκτυπη την εικόνα μιας ολοκλήρωσης.

Η μαρτυρία της παπαδιαμαντικής πεζογραφίας

Έχοντας κατά νου τα παραπάνω θα προσπαθήσουμε, εντελώς συνοπτικά, να καταδείξουμε πως αρκετές από τις αφηγήσεις του Παπαδιαμάντη μπορούν να ιδωθούν ως ιστορίες που εγγράφονται στην γενικότερη αφήγηση που είναι η ιστορία της σωτηρίας όπως αυτή αποτυπώνεται στις βιβλικές διηγήσεις,. Και ο γονιμότερος τρόπος για να προσεγγίσουν οι σημερινοί χριστιανοί τον Παπαδιαμάντη θεωρούμε πως είναι να αναρωτηθούν κατά πόσο και οι δικές τους ιστορίες θα μπορούσαν να εγγραφούν σ’ αυτή την διέπουσα βιβλική αφήγηση. Ή, με πιο απλά λόγια, να αναρωτηθούν αν οι ζωές των σημερινών χριστιανών είναι ζωές μαθητείας στο κήρυγμα της Βασιλείας του Θεού.

Οι ήρωες των διηγημάτων του Παπαδιαμάντη δεν είναι όπως ήδη είπαμε οι άγιοι, οι ασκητές, οι ολοφάνεροι φορείς της χάριτος. Είναι όμως άνθρωποι ταπεινωμένοι και γι’ αυτό ταπεινοί, σαν τη Σταχομαζώχτρα, που σαν άλλος πτωχός Λάζαρος του Ευαγγελίου γίνεται στόχος της χλεύης ακόμη και των απλών χωρικών, καθώς μαζεύει τα ψιχία από την τράπεζά τους. Αυτή, η θεια-Αχτίτσα, «Περιεφρόνησε το ονειδιστικόν επίθετον της «καραβωμένης», όπερ εσφενδόνιζον άλλα γύναια κατ’ αυτής, διότι όνειδος ακόμη εθεωρείτο το να πλέη γυνή εις τα πελάγη. Εκεί, μετ’ άλλων πτωχών γυναικών, ησχολείτο συλλέγουσα τους αστάχυς, τους πίπτοντας από των δραγμάτων των θεριστών από των φορτωμάτων και των κάρρων. Κατ’ έτος, οι χωρικοί της Ευβοίας και τα χωριατόπουλα έρριπτον κατά πρόσωπον αυτών το σκώμμα: Να! Οι φ’στάνες! Μας ήρθαν πάλιν οι φ’στάνες!» Αλλ’ αύτη έκυπτεν υπομονητική, σιωπηλή, συνέλεγε τα ψιχία εκείνα της πλουσίας συγκομιδής του τόπου, απήρτιζε τρεις ή τέσσαρας σάκκους, ολόκληρον ενιαυσίαν εσοδείαν δ’ εαυτήν και δια τα δυο ορφανά, τα ποία είχεν εμπιστευθή εν τω μεταξύ εις τας φροντίδας της Ζερμπινιώς, και αποπλέουσα επέστρεφεν εις το παραθαλάσσιον χωρίον της»

Ή σαν τον Νεκρό Ταξιδιώτη ο οποίος αξιώθηκε να εισακουσθή στην τελευταία πριν τον πνιγμό, επιθυμία του την εκφρασθείσα προς τη Μητέρα του Θεού, «να τον αξιώση να ταφή εις το χώμα της πατρίδος του…Η ζωή του αθόρυβος, ταπεινή και μετριόφρων. Εις τον θάνατόν του δεν ήθελε να δώση κόπον εις τους ανθρώπους. Προς τι να τον κουβαλούν εις οικίαν, εις εκκλησίαν, και να τον πομπεύουν δια της αγοράς; Αγοραίαν κηδείαν δεν ήθελεν. Ήρκει να ευρεθούν δυο χριστιανοί να τον ανεβάσουν ολίγα βήματα παραπάνω, ήρκει να σκάψουν δυο τρεις σπιθαμάς εις το χώμα να τον καλύψουν, και θα εύρισκον το έλεος εις την ψυχήν των. Αν ο παπα-Στάμος ή ο παπα-Γληόρης ή και ο πάτερ Ιωακείμ ακόμη, ο μοναχός ο περιπλανώμενος, ήρχετο να είπη το Μετά πνευμάτων, καλώς θα είχεν• άλλως ο Θεός τα ήξευρε».

Η αμαρτωλότητα των ανθρώπων όχι μόνο δεν αποκρύπτεται και δεν ελαχιστοποιείται στα διηγήματα του Παπαδιαμάντη, αλλά προβάλλεται σε όλο της το εύρος. Από τη μια μεριά υπάρχει η πεθερά που σχεδιάζει τη δολοφονία της άτεκνης νύφης της, για να δει στο τέλος το δηλητηριασμένο χριστόψωμο να σκοτώνει το γιό της. Από την άλλη εμφανίζεται ο κόσμος των μικροκακοποιών, ο οποίος περιγράφεται με μια συγκατάβαση που αγγίζει τα όρια της αναγνώρισης του ολισθήματος ως συγγνωστού. «Ήσαν αμαρτωλοί, υποπεσόντες κατά κόρον εις τα συνήθη και κοινά παρά πάσι πταίσματα, ίσως και εις ολίγην λαθρεμπορίαν πλέον μικράς δόσεως ναυταπάτης» Μικρή ή μεγάλη, συγγνωστή ή αποτρόπαιη, η αμαρτία παρουσιάζεται ως η πάγια κατάσταση των ανθρώπων εντός του πεπτωκότος αυτού κόσμου, μια κατάσταση που οι ίδιοι φτάνουν να αναγνωρίσουν, όπως το κάνει χαρακτηριστικά η θεια-Σκεύω: «Αμαρτίες είχαμε όλοι, εδώ που φτάσαμε» . Η συναίσθηση όμως αυτή δεν οδηγεί σε αίσθημα απελπισίας και απώλειας, αλλά, όπως θα δείξουμε και παρακάτω, οδηγεί στην έκφραση μιας ελπίδας που έρχεται από αλλού. Έτσι ο Κάνταρος, που ως άλλος Κάιν γίνεται αποτρόπαιος δολοφόνος του αδελφού του, πέφτει στη θάλασσα για να γλυτώσει από την καταδίωξη των αρχών, κι ενώ πλέον έχει αποκάμει, λίγο πριν πνιγεί, θα διασωθεί από ένα διερχόμενο πλοίο, για να οδηγηθεί ο συγγραφέας στη διαπίστωση: «Δεν ήτο προωρισμένος να χαθή, επειδή όλα και όλοι χρειάζονται, δια τας ατελειώτους αμαρτίας των ανθρώπων».

Η αμαρτωλή αυτή φύση γεννά στους ανθρώπους ατελείωτους πειρασμούς, άλλοτε για τα πιο επιπόλαια θέματα και άλλοτε για τα πιο δραματικά, πειρασμούς που φανερώνονται για να δοκιμάσουν τους ανθρώπους σε κάθε πτυχή του βίου τους, ετάζοντας νεφρούς και καρδίας, φανερώνοντας πότε το εν αυτοίς σκότος και πότε την εσωτερική τους ποιότητα. Αρχίζοντας από τους πιο αθώους πειρασμούς μπορούμε να θυμηθούμε τον πειρασμό του παπα-Αζαρία να κρατήσει τον κυρ Κωνσταντόν για να ψάλλει στον Άγιο Χαράλαμπο, αφήνοντας χωρίς ψάλτη τον παπα-Διανέλον για να τον εκδικηθεί έτσι που του αφαίρεσε από το εκκλησίασμά του τους περισσότερος βοσκούς της περιοχής, καλώντας τους να κάνουν μαζί του Ανάσταση σε άλλο εξοχικό παρεκκλήσιο. «Αλλά δεν το εχώρησεν η συνείδησίς του, και εντονώτερον εξακολούθησε:

―Τώρα, όπως και να κάμης άσχημα είναι…μα το καλύτερο είναι να τραβήξης το δρόμο σου να πας…Έδωκες το λόγο σου…είναι μεγάλη αμαρτία ν’ αφήσης τον παπά χωρίς βοηθό, τέτοια μεγάλη μέρα».

Μια τρικυμία και ο κίνδυνος του πνιγμού γεννούν σε μια ομάδα προσκυνητών αισθήματα εντελώς αντίθετα μεταξύ τους. «Και ο ιερεύς έλεγε μέσα του την Παράκλησιν όλην από το «Πολλοίς συνεχόμενος» έως το «Πάντων προστατεύεις». Κι ο μπαρμπα-Στεφανής εστενοχωρείτο μη δυνάμενος επί παρουσία του παπά να εκχύση ελευθέρως τα αφελείς βλασφημίας του, τα οποίας εμάσα κ’ έπνιγε μέσα του υποτονθορύζων: «Σκύλιασε, ο διαολόκαιρος, λύσσαξε ! Θα σκάσης, αντίχριστε, Τούρκο ! το Μουχαμέτη σου, μέσα !» Κ’ η θειά το Μαλαμώ ποιούσα το σημείον του Σταυρού έλεγε το «Θεοτόκε Παρθένε», κ’ επανελάμβανεν, «Έλα Κ’στέ μ’ ! βόηθα, Παναϊά μ’ !»

Οι σαρκικοί πειρασμοί κυριαρχούν, γεννώντας κάποτε παράλληλα ακόμα πιο ειδεχθείς επιθυμίες. Υπάρχει ο μονήρης ενοικιαστής ενός δωματίου στην χαοτική για έναν επαρχιώτη Αθήνα με τη σκέψη να αποπλανήσει το νεαρό κορίτσι που η μητέρα του αφελώς τού στέλνει για να τον προσκαλέσει σε μια αποκριάτικη γιορτή. Όμως δεν θα ενδώσει. «Απέπεμψε την παιδίσκην αλώβητον, και αυτός εξηπλώθη φιλοσοφικώς επί της σκληράς μαθητικής στρωμνής του. Ευχαριστήθη, διότι ενίκησε τον πειρασμόν, ήτο ήσυχος τώρα, σχεδόν ευτυχής».

Υπάρχει ο καλόγερος που έχει εγκαταλείψει τη μονή της μετανοίας του και ζει στον κόσμο εργαζόμενος ως νεωκόρος και καταλήγει να γίνει στόχος της ασύνειδης αποπλανητικής διάθεσης μιας μητέρας που ζει μόνη, χωρίς άντρα, με τις δυο κόρες της και συμπονά τον μοναχό για την ερημία της ζωής του. «Αλλ΄ αίφνης εν σκοτεινόν δαιμόνιον, έχον εις το πρόσωπον τους χαρακτήρας τής μιας των δυο νεανίδων, εναέριον φοιτήσαν, τον ήρπασε μανιωδώς από το κράσπεδον του ράσου του, και με όλας τας δυνάμεις του ετράβα, ετράβα επιμόνως να τον κατακρημνίση. Ολίγον ακόμη και αι τρεμουλιασμέναι χείρες του θα εξεπιάνοντο από την ανωφερή δοκόν της κλίμακος. Αλλ’ αίφνης εξύπνησε μετά νευρικού ανατιναγμού.

― Κόλασις εδώ, Κόλασις κ’ εκεί ! εψιθύρισε ποιήσας το σημείον του Σταυρού ο μοναχός» Η κατανίκηση αυτή του πειρασμού θα τον οδηγήσει στην ακόμα πιο ριζική απόφαση να εγκαταλείψει τον πειρασμικό κόσμο της πρωτεύουσας και να επιστρέψει και πάλι στη μονή της μετανοίας του.

Σε κάποιες περιπτώσεις ο ερωτικός πειρασμός μπορεί να εμφανίζεται με την πιο ευγενή μορφή του αισθηματικού πάθους, αυτό όμως δεν θα τον εμποδίσει να γεννήσει παράλληλα τον ειδεχθέστερο πειρασμό, το φόνο του ανθρώπου που μπήκε εμπόδιο στις επιθυμίες του ήρωα με το να παντρευτεί το αντικείμενο του πόθου του. Στο διήγημα με τον πολύ εύγλωττο τίτλο Έρως-Ήρως ο νεαρός βαρκάρης θα αγγίξει το κατώφλι του υπέρτατου αμαρτήματος, του φόνου, μα δεν θα το διέλθει. Θα σκεφτεί να αναποδογυρίσει τη βάρκα του, να σώσει αυτός, ως δεινός κολυμβητής που είναι, τη νεαρή γυναίκα που αγαπούσε, αλλά εν αγνοία του παντρεύτηκε άλλον, και να αφήσει τον ορεσίβιο γαμπρό που δεν ξέρει κολύμπι να πνιγεί. «Δεν την αναποδογύρισε, δεν τους έπνιξε. Ολίγον ακόμη ήθελε δια να το κάμη, αλλά το ολίγον αυτό έλειψεν. Έξαφνα είδε νοεράν οπτασίαν, την μορφήν της μητρός του της Μπούρμπαινας, εναέριον παλλομένην. Ετράβα τα μαλλιά της κλαίουσα και του έλεγε: «Αχ ! γυιέ μου ! γυιέ μου ! Τ’ ειν’ αυτό που θα κάμης;» Έκαμε κρυφά το σημείον του Σταυρού επί της καρδίας, από μέσα από το υποκάμισόν του. Ενθυμήθη και είπε τρεις φορές το « Κύριε Ιησού Χριστέ», οπού του το είχε μάθει, όταν ήτο μικρός, η μήτηρ του, και αυτός έκτοτε το είχε ξεχάσει. Είπεν: « Ας πάγη, η φτωχή, να ζήση με τον άνδρα της! Με γεια της και με χαρά της !» Κατέστειλε το πάθος, επραΰνθη, κατενύγη, έκλαυσε κ’ εφάνη ήρως εις τον έρωτά του—έρωτα χριστιανικόν, αγνόν, ανοχής και φιλανθρωπίας».

Ακόμα πιο ειδεχθής είναι ο πειρασμός του Νικόλα του Κουμενή που προσπαθεί να πνίξει την ίδια του την κόρη, εκπληρώνοντας έτσι την επιθυμία της δεύτερης γυναίκας του, κάνοντας παραλίγο πράξη τον πιο μεγάλο φόβο που εκφράζουν τα παιδικά παραμύθια. Τελικά θα καμφθεί από τα δάκρυα της κόρης του και θα την εγκαταλείψει τελικά σε μια έρημη ακτή για να καταλήξει εν τέλει το μικρό κορίτσι στο σπίτι κάποιων πάμπτωχων συγγενών της από τη μεριά της μητέρας της. Στο τέλος της ζωής του πάνω στο νεκρικό του κρεβάτι ο Νικόλας θα εκλιπαρήσει τη συγγνώμη της Αρετούλας, ένας είδος αναγκαίας προϋπόθεσης στη θεϊκή οικονομία που αρνείται να παραλάβει την ψυχή του μέχρι να εκδηλωθεί, έστω και την έσχατη ώρα, το αίτημα για συγχώρηση.

Παρόμοια κλιμάκωση παρουσιάζει η παρουσία της μετάνοιας στις καρδιές των ηρώων του Παπαδιαμάντη. Η κλιμάκωση αυτή ξεκινά από την ειλικρινή παραδοχή εκ μέρους μιας μοναχής τής αδυναμίας να νοιώσει πραγματική μετάνοια για το ερωτικό πάθος που της ενέπνευσε κατά το παρελθόν ένας άντρας, αδυναμίας που εμμένει ακόμη και κατά την ώρα της εξομολόγησής της προς έναν πολιό ιερομόναχο. Σε άλλες περιπτώσεις η μετάνοια μπορεί να εμφανίζει παλινωδίες όπως στη Σεϊρανώ που ζηλεύει τη Μαλαμώ ως την πιο αξιόλογη ανταγωνίστρια της ως υποψήφια νύφη στη μικρή κοινότητα. Σε μια στιγμή έξαρσης αυτής της ζήλιας θα την δει από μακριά με ένα κιάλι του ναυτικού πατέρα της. «Και τώρα, δια πρώτην φοράν, μετά οκτώ χρόνους, την έβλεπεν αμυδρώς με το οκιάλι του πατρός της. Και είδεν ότι δεν ήτο ωραία. Και ησθάνθη ακουσίως χαράν. Είτα ευθύς, την έτυψεν η συνείδησις διατί να χαίρη, και μέσα της βαθιά ελυπήθη δια την χαράν οπού ησθάνθη. Και πάλιν ευθύς, μέσα, βαθύτερα εις την συνείδησίν της, εχάρη δια την λύπην οπού ησθάνετο. «Και εκάλεσεν Αδάμ το όνομα της γυναικός αυτού Ζωή, ότι αυτή μήτηρ πάντων των ζώντων». Αυτή είναι η αληθής ζωή». Και υπάρχει τέλος και η ειλικρινής μετάνοια ακόμη και για ένα αμάρτημα που δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, όπως στην περίπτωση του παπα-Κυριακού που εγκαταλείπει το εξοχικό παρεκκλήσιο την ώρα της αναστάσιμης λειτουργίας για να κατευθυνθεί προς τον ενοριακό ναό της κοινότητας μετά από την καταγγελία του ανήλικου γιου του ότι ο συνεφημέριός του, ο παπα-Θοδωρής, υπεξαιρεί τις λειτουργίες που φέρουν οι γυναίκες αντί να τις μοιράζει εξ ημισείας. «Ο ιερεύς έτρεχεν, έτρεχεν…

―Και πώς να θρέψω εγώ τόσα παιδιά, έλεγεν, οκτώ, με συμπάθειο, κ’ η παπαδιά εννιά, κ’ εγώ δέκα ! Ο ένας να σε κλέφτη απ’ εδώ, κι ο άλλος απ’ εκεί !Πεντακόσια βήματα από του ναού, ο δρόμος εκατηφόριζε, και κατήρχετο τις εις ωραίαν κοιλάδα. Εις νερόμυλος ευρίσκετο επί της κλιτύος εκείνης, παρά την οδόν. Ακούσας ο ιερεύς τον ηδύν μορμυρισμόν του ρύακος, αισθανθείς επί του προσώπου του την δρόσον, ελησμόνησεν ότι είχε να λειτουργήσει (πώς και πού να λειτουργήση;) και έκυψε να πίη ύδωρ. Αλλά το χείλος του δεν είχε βραχή ακόμα, και αίφνης ενθυμήθη, ανένηψεν.

― Εγώ έχω να λειτουργήσω, είπε, και πίνω νερό; Και δεν έπιε. Τότε ήλθεν εις αίσθησιν.

―Τι κάμνω εγώ, είπε, πού πάω; Και ποιήσας το σημείον του σταυρού:

―Ήμαρτον, Κύριε, είπεν, ήμαρτον ! μη με συνερισθής. Επανέλαβε δε:

―Εάν εκείνος έκλεψεν, ο Θεός ας τον…συγχωρήση…κ’ εκείνον κ’ εμέ. Εγώ πρέπει να κάμω το χρέος μου. Ησθάνθη δάκρυ βρέχον την παρειάν του.

― Ω Κύριε, είπεν ολοψύχως, ήμαρτον, ήμαρτον ! Συ παρεδόθης δια τας αμαρτίας μας, και ημείς σε σταυρώνομεν κάθε μέρα. Και εστράφη προς τον ανήφορον, σπεύδων να επανέλθη εις το παρεκκλήσιον, όπως λειτουργήση.

―Και ήθελα να πιώ και νερό, είπε, δεν είμαι άξιος να λειτουργήσω. Αλλά πώς να κάμω; Δεν πρέπει να μεταλάβω ! Θα λειτουργήσω χωρίς μετάληψιν, δεν είμαι άξιος ! Και επέστρεψεν εις τον ναόν, όπου μετ’ αγαλλιάσεως οι χωρικοί τον είδον. Ετέλεσε την ιεράν μυσταγωγίαν, και μετέδωκεν εις τους πιστούς, φροντίσας να καταλύση δια στόματος αυτών όλων το άγιον ποτήριον. Αυτός δεν εκοινώνησεν, επιφυλαττόμενος να το είπη εις τον πνευματικόν, και προθύμως να δεχθή τον κανόνα».

Αν ο Παπαδιαμάντης μάς έδειξε την κακία και τη σύγκρουση που επικρατεί μέσα στην κοινότητα δεν λείπει και η αποτύπωση της αρετής εκείνης που κατεξοχήν επενεργεί υπέρ της συνοχής της κοινότητας, της συγχώρησης. Συγχωρεί ο Γιάννης του Κούτρα τον Γιώργη του Παναγιώτη που εμφανίζεται απρόσκλητος στο μικρό παρεκκλήσιο και του αφαιρεί την πρωτοκαθεδρία στην επίζηλη θέση του εκκλησιαστικού επιτρόπου που τόσο αποζητούσε ο Γιάννης. Η συγχώρηση μάλιστα επισφραγίζεται με την από κοινού τράπεζα και, κατά την ώρα της οινοποσίας, από τη μετοχή στην ίδια φλάσκα, συνειδητή ή ασυνείδητη αναφορά του συγγραφέα στον ευχαριστιακό άρτο και οίνο που ευφραίνει και ενώνει τις καρδίες των πιστών. Την συγχώρηση και την εύφημο μνημόνευση της κοινότητας αποζητά ο καπετάν Γεωργάκης του Πολυχρόνου όταν καλεί τους φτωχούς οφειλέτες του και σχίζει παρουσία τους τα ομόλογα που πιστοποιούσαν το χρέος τους σ’ αυτόν. Τη συγχώρηση προσφέρει αυθόρμητα η πρώτη γυναίκα του Καραχμέτη στη δεύτερη γυναίκα του, αυτή που θα την αντικαταστήσει στη συζυγική κλίνη του άντρα της για να του προσφέρει τους ποθούμενους διαδόχους. Και θα μείνει δίπλα της για να την υπερασπιστεί την ώρα του θυμού του συζύγου της, αλλά και για να του αναθρέψει τα παιδιά που δεν μπόρεσε να του προσφέρει αυτή. Τη συγχώρηση προσφέρει η προαναφερθείσα Αρετώ στον παραλίγο δολοφόνο πατέρα της, αυτόν που την εγκατέλειψε και τη διέβαλε για να ευχαριστήσει τη νοσηρή ζηλοτυπία της δεύτερης γυναίκας του, ώστε να μπορέσει εν τέλει αυτός ο πατέρας, έστω και κατόπιν «φρικώδους βασάνου», να παραδώσει την ψυχή του.

Κι αν οι άνθρωποι, υπερβαίνοντας συχνά τον εαυτό τους, φτάνουν και προσφέρουν τη συγχώρηση, η συνειδητοποίηση της θεϊκής παράκλησης και παραμυθίας είναι αυτονόητη μια που εμφανίζεται υπερπολλαπλάσια. Θα εμφανισθεί ως υλική παρηγορία στην απελπισμένη Σταχομαζώχτρα, μια που σύμφωνα με τα λόγια του παπα-Δημήτρη «είδεν ο Θεός τον πόνον σου και σου στέλλει μικράν βοήθειαν»

Ο Νικόλας ο Μανάβης που, ανέθρεψε πέντε ή έξι ορφανά παίρνοντάς τα από το ορφανοτροφείο, «εύρεν ανάπαυσιν των κόπων του. Το σώμα του, το αποκαμωμένον και βασανισμένον, το κυρτωθέν από το σκύψιμον και από το φόρτωμα, ίσαξε και έγινεν ευθύ επί της νεκρικής κλίνης» για να βρει, κατά τον συγγραφέα, τη θέση του «σιμά εις τον πτωχόν Λάζαρον. Ναι, σιμά, πολύ σιμά».

Ο πονεμένος από τον έρωτα μπαρμπα-Γιαννιός «εκοιμήθη υπό την χιόνα, δια να μη παρασταθή γυμνός και τετραχηλισμένος, αυτός και η ζωή του και αι πράξεις του, ενώπιον του Κριτού, του Παλαιού Ημερών, του Τρισαγίου».

Η Χριστίνα, η δασκάλα, που θα ζήσει αστεφάνωτη και θα μεγαλώνει τα νόθα παιδιά που θα της φέρνει ο άνθρωπος που την εκμεταλλεύτηκε, για να τα βλέπει κατόπιν να πεθαίνουν πρόωρα, βιώνει το Πάθος και την Ανάσταση του Χριστού απομονωμένη, μακριά από τα ελεγκτικά βλέμματα των γειτόνων της και τρυπώνει στα κλεφτά στην εκκλησία για να ακούσει το «Αναστάσεως ημέρα» κατά τον Εσπερινό της Αγάπης μαζί με τις άλλες ταπεινωμένες ψυχές, τις δούλες και τις παραμάνες. Κατά τον συγγραφέα όμως «Εκείνος, όστις ανέστη «ένεκα της ταλαιπωρίας των πτωχών και του στεναγμού των πενήτων’, όστις εδέχθη της αμαρτωλής τα μύρα και τα δάκρυα και του ληστού το Μνήσθητί μου, θα δεχθή και αυτής της πτωχής την μετάνοιαν, και θα της δώση χώρον και τόπον χλοερόν, και άνεσιν και αναψυχήν εις την βασιλείαν Του την αιωνίαν».

Ακόμη και ο υποψήφιος αυτοκτόνος παρακολουθώντας έναν εσπερινό μέσα στην εκκλησία: «Έκαμε τον σταυρόν του και ησπάσθη τας εικόνας δια τελευταίαν φοράν. Διενοείτο. Εκ βάθους ψυχής του δεν επίστευε και όμως επόνει η καρδιά του να βλέπη τα σεβάσματα αυτά των Πατέρων. Έλεγεν ότι ίσως ο Χριστός, ως εύσπλαχνος υπέρ πάντα νουν και λόγον, θα τον ελεήση, και ας μη δεηθώσιν υπερ αυτού οι ιερείς».

Οι ήρωες του Παπαδιαμάντη κατηγορήθηκαν για μια παθητικότητα που αγγίζει τα όρια της μοιρολατρίας. Αν άλλοι, σύγχρονοί του συγγραφείς, παρουσίασαν ήρωες με εμφανή τα ηρωικά στοιχεία, τη διάθεση να αλλάξουν τον κόσμο και να διεκδικήσουν εντός του θέση προνομιακή, οι ήρωες του Παπαδιαμάντη δεν τους ακολουθούν σ’ αυτό το δρόμο. Αντί όμως να αναζητήσουμε τα αίτια σε μια ψυχαναλυτική ερμηνεία του δημιουργού τους, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε αλλού την εξήγηση. Ο Παπαδιαμάντης δεν ενστερνίζεται τις ψευδαισθήσεις, όπως απεδείχθησαν, του συγκαιρινού του φιλελευθερισμού. Δεν θα ζήσει για να δει ιδίοις όμμασι το φρικτό αιματοκύλισμα της πολιτισμένης Ευρώπης κατά τους δυο παγκόσμιους πολέμους, αλλά ο ίδιος δεν τρέφει αυταπάτες για τις ικανότητες των ανθρώπων να αλλάξουν ριζικά τον κόσμο. Έτσι πίσω από την παθητικότητα και μοιρολατρία των ηρώων του μπορούμε να δούμε, σε ένα τουλάχιστον βαθμό, την αποδοχή μιας παραδοσιακής χριστιανικής θεοδικίας. «Γιατί, παπά, πεθαίνουν τα μικρά παιδάκια;» θα ρωτήσει το μικρό παπαδοπαίδι. Η μόνη απάντηση που δίνει ο συγγραφέας είναι η παράθεση του ύμνου της νεκρώσιμης ακολουθίας. «Άλγος τω Αδάμ εχρημάτισεν η του ξύλου απόγευσις πάλαι εν Εδέμ…δι’ αυτού γαρ εισήλθεν ο θάνατος, παγγενή κατεσθίων τον άνθρωπον…» Οι απαντήσεις που αναζητά ο νεωτερικός άνθρωπος δεν είναι διαθέσιμες. « Και το έρημο μνήμα κι άχαρο εσιώπα, και δεν ήθελε να είπη πού εύρε φωλέαν το πουλί, οπού είχε πετάξει κ’ είχε φύγει δια πάντοτε». Πολλοί ήρωες του Παπαδιαμάντη μάς φέρνουν στο μυαλό τη φιγούρα του αδίκως πάσχοντος δούλου της Παλαιάς Διαθήκης. «Η θεια-Αρετώ ήτο καλή χριστιανή, και δεν είχε κάμει κακό εις καμμίαν γειτόνισσαν, και όμως υπέφερε πολλά δυστυχίας» Άλλες φορές το συμπέρασμα είναι το γενικό «εν άλλοις πταίομεν, εν άλλοις παιδευόμεθα». Άλλοτε όμως, πίσω από τις πικρές σελίδες που γράφει ο αδόκητος θάνατος, αχνοφέγγει η αναστάσιμη ελπίδα. Η μικρή κοπέλα η Μόρφω «ησθάνετο την απουσίαν της μητρός της και ήξευρεν ότι δεν έμελλε να την επανίδη πλέον επί της γης…Αλλ’ ο Χριστός υπεσχέθη να πίη με τους εκλεκτούς του καινόν το γέννημα της αμπέλου εν τη βασιλεία του Πατρός Του, και οι υμνωδοί έψαλλον: «Ω Πάσχα το μέγα και ιερώτατον Χριστέ ! δίδου ημίν εκτυπώτερον σου μετασχείν, εν τη ανεσπέρω ημέρα της βασιλείας Σου !»

Μαρτυρώντας για τις ζωές των ανθρώπων ο Παπαδιαμάντης δεν διστάζει, τέλος, να αναδείξει και να διαπιστώσει την αγιότητα των κορυφαίων από αυτούς τους ταπεινούς και καταφρονεμένους. Γιατί, όπως προείπαμε, μόνο τέτοιους, «φτωχούς αγίους», μπορεί να βρει κανείς στις παπαδιαμαντικές σελίδες. Σαν τον φτωχό βοσκό που θυσιάζει τη ζωή του για να προστατεύσει τους συγχωριανούς του από τους κουρσάρους επιδρομείς. Σαν τον Νικόλα το Μανάβη που ανατρέφει σαν δικά του τα παιδιά του ορφανοτροφείου. Σαν την προαναφερθείσα Σεραΐνα, την πρώτη γυναίκα του Καραχμέτη, που τα κόκαλά της ευωδίασαν.

Ο Παπαδιαμάντης απέναντι σε μας σήμερα

Ας συνοψίσουμε. Ο Παπαδιαμάντης αγαπήθηκε και συνεχίζει να αγαπιέται. Όπως έχει όμως επισημανθεί, δεν βρήκε μιμητές, δεν ενέπνευσε τους κατοπινούς λογοτέχνες, κανείς δεν φαίνεται να συνδέθηκε δημιουργικά με την τέχνη του. Αν η πεζογραφία του Παπαδιαμάντη είναι διαποτισμένη και σφραγισμένη από την παρουσία της χριστιανικής παράδοσης, η νεοελληνική πεζογραφία του 20ου αιώνα, στο σύνολό της, θαρρείς και περιγράφει μια χώρα χωρίς καμιά θρησκευτικότητα, μια χώρα που δεν την άγγιξε ο χριστιανισμός. Η φαινομενική αυτή παραδοξότητα έχει την εξήγησή της. Δεν μας συγκινεί πια ο χριστιανός Παπαδιαμάντης, αλλά ο λυρικός, ο πολιτικός, ο ευρωπαίος, ο ερωτικός, ο ειρωνικός κι όλα τα άλλα προσωπεία που αποδώσαμε στον μεγάλο Σκιαθίτη.

Τι γίνεται όμως με τους χριστιανούς; Όπως ήδη αναφέραμε, κάποιοι από αυτούς βρήκαν στον Παπαδιαμάντη, όχι εντελώς άδικα, τον μεγάλο λογοτέχνη που ζει και περιγράφει τη χριστιανική παράδοση, μια εμβληματική φυσιογνωμία, έναν άγιο των γραμμάτων. Προσωπική μας πεποίθηση όμως είναι πως τόσο ο δρόμος της αγιοποίησης του συγγραφέα, όσο και αυτός της εξύμνησης της βυζαντινής παράδοσης που θεωρείται πως τον γέννησε, θα ήταν ξένοι με το πνεύμα του ίδιου του Παπαδιαμάντη, αλλά και ανεξάρτητα από αυτό, αδιέξοδοι για μας σήμερα. Καταρχήν για τον απλούστατο λόγο πως ο Παπαδιαμάντης δεν είναι ούτε άγιος, ούτε δάσκαλος της πνευματικής ζωής, ούτε καμώθηκε ποτέ ο ίδιος πως είναι. Μόνο η απομάκρυνση της νεοελληνικής ζωής από την αυθεντική χριστιανική παράδοση, η απώλεια των κριτηρίων και η προαναφερθείσα αγωνία για τη συγκρότηση μιας ταυτότητας εν μέσω της πολεμικής χρήσης των ιδεών, μπορούν να κάνουν την παπαδιαμαντική πεζογραφία να φαντάζει ως κανόνας για την Ορθοδοξία.

Ο δρόμος του μύθου του αγίου των γραμμάτων μας είναι επίσης κλειστός γιατί διαπνέεται από ένα αίσθημα βαθύτατα παραμορφωτικής νοσταλγίας. Ένας μελετητής του Παπαδιαμάντη επεσήμανε πως: «Η νοσταλγία είναι η μέγιστη πολιτισμική καταβολή μας. Δεν νοσταλγούμε εμείς οι Έλληνες,. Είμαστε αποκυήματα της νοσταλγίας». Θεωρούμε πως αυτό ισχύει πολύ περισσότερο για τους σημερινούς χριστιανούς στην Ελλάδα, στο βαθμό που συγχέουν βαθύτατα την πραγματικότητα που ανασύρουν από το έργο του Παπαδιαμάντη με τη σημερινή εκκλησιαστική πραγματικότητα στην Ελλάδα, κάνοντας επιπλέον κάτι στο οποίο, όπως δείξαμε, ο Παπαδιαμάντης σθεναρά αντιτάχθηκε, δηλαδή να εξωραΐζουν το παπαδιαμαντικό σύμπαν. Αν όμως οι δρόμοι αυτοί είναι κλειστοί υπάρχει κάποιος που παραμένει ανοικτός;

Εδώ προκύπτει το πρόβλημα της ερμηνείας, τα όρια και οι δυνατότητές της. Είναι πάντοτε αναγκαίο να ανακαλύψουμε την αρχική πρόθεση του συγγραφέα, τι ήθελε ο ίδιος να μεταδώσει στο ακροατήριο του καιρού του; Ή οφείλουμε να ανακτήσουμε μέσα από το κείμενο κάτι που υπάρχει ενδεχομένως κρυμμένο ή υπονοούμενο, μια εσωτερική κίνηση που μπορεί να υποφώσκει, αλλά να παραμένει ζωντανή, δίνοντας στο κείμενο τη δυνατότητα ενός μέλλοντος; Χωρίς να καταφάσκουμε την ανιστορική ανάγνωση πιστεύουμε πως μπορούμε να απαντήσουμε καταφατικά στη δεύτερη ερώτηση. Διαβάζοντας τον Παπαδιαμάντη μέσα από την ερμηνευτική προοπτική που δίνει η σύγχρονη αφηγηματική θεολογία δεν νομίζουμε ότι βιάζουμε το κείμενο. Αντιθέτως πιστεύουμε πως είναι ο πλέον γόνιμος τρόπος για να τον προσλάβουμε σήμερα, χωρίς να πρέπει να ενδώσουμε στην υποτιθέμενη αποκλειστικότητα του διλλήματος που θέτει η σύγχρονη ανάγνωση του Παπαδιαμάντη : θέλουμε τον χριστιανό ή τον λογοτέχνη Παπαδιαμάντη; Κι αυτό γιατί πεποίθησή μας είναι πως ο Παπαδιαμάντης είναι πολύ περισσότερο γόνιμος θεολογικά ως λογοτέχνης, ως αφηγητής ιστοριών παρά ως οιονεί δοκιμιογράφος. Τα θρησκευτικά του άρθρα και οι σκόρπιες απόψεις μέσα στα διηγήματά του διαπνέονται συχνά από έναν συντηρητισμό όσον αφορά τα εκκλησιαστικά θέματα, αλλά έχουμε την αίσθηση πως ανάμεσα στις γραμμές μπορεί να διακρίνει κανείς πως ο Παπαδιαμάντης δεν διαθέτει πραγματικά μια ολοκληρωμένη, συνεκτική πρόταση για τα εκκλησιαστικά πράγματα. Κακοδαιμονίες επισημαίνονται, τραγικά επίκαιρες μέχρι και σήμερα, αλλά πλέον τούτου ουδέν. Ο Παπαδιαμάντης ήταν μάλλον αρκετά διορατικός για να συνειδητοποιεί πως ο κόσμος της απλότητας και της λαϊκής ευσέβειας, που ο ίδιος τόσο αγαπούσε, δεν μπορούσε να αντέξει στα συντριπτικά πλήγματα που του επέφεραν οι Νέοι Χρόνοι.

Την ερμηνεία μας αυτή θεωρούμε πως στηρίζει το ίδιο το έργο. «Διότι δεν αρκεί να φεύγη τις, πρέπει και να μη καταδιώκεται, ή τουλάχιστον να ηξεύρη πού να κατευθυνθή». Η φράση αυτή του Παπαδιαμάντη, αν και αναφέρεται σ’ έναν από τους ήρωές του, εκφράζει επιτυχημένα και τη δική του λογοτεχνική στρατηγική. Έτσι, αν και ο ίδιος δήλωνε, παραθέτοντας τον Δάντη, πως «δεν επενεύρισκα, όχι , τον εαυτό μου, αλλά μάλλον τον έχανα. Ω, ναι, είχε χαθή δι’ εμέ η ευθεία οδός», θα βρει τελικά το συγγραφικό του δρόμο γράφοντας όχι ως κήρυκας της ορθοδοξίας, αλλά ως λογοτέχνης που αποτυπώνει τη μαρτυρία ανθρώπων. Οι ήρωες του Παπαδιαμάντη οι οποίοι εμφανίζονται να ενσαρκώνουν με τη ζωή τους τον ευαγγελικό δρόμο συνιστούν ένα μικρό λήμμα, δεν αποτελούν το σύνολο της κοινότητας. Ο Παπαδιαμάντης, αντίθετα από τους ιδεολογικούς υπερασπιστές μιας ουτοπικής ορθοδοξίας, γνωρίζει πως η Ελλάδα, ήδη από την εποχή του, δεν είναι στην καρδιά της μια χριστιανική κοινωνία, ίσως γιατί δεν μπορεί ποτέ νε υπάρξει μια κοινωνία που να είναι χριστιανική στο σύνολό της. Ούτε πρεσβεύει μια διάχυση της φιλοκαλικής πνευματικότητας στον κόσμο, έρημος και αυτοκρατορία θα είναι γι’ αυτόν δυο κόσμοι παντοτινά χωρισμένοι. «Διότι δεν εδόθη εις κοσμικούς ανθρώπους να μιμώνται τα έθιμα των ασκητικών εκείνων ανδρών, των εν αμέμπτω πολιτεία διαγαγόντων, ουδ’ έξεστιν εις τους εν τη τύρβη του κόσμου βιούντας να παρωδώσι τα σεμνά και υψηλά εκείνα πράγματα». Έτσι αυτό που προκρίνεται εδώ είναι να πορευτούμε από το μύθο του Παπαδιαμάντη ως εκφραστή της ορθόδοξης πνευματικότητας στη μαρτυρία που μας μεταφέρουν οι ιστορίες που μας παρέδωσε.

Οι ήρωες του Παπαδιαμάντη, αυτοί που αποτελούν το λήμμα της κοινότητας τους, παρουσιάζονται με ένα τρόπο που καθιστά κάθε ένα από αυτά τα διηγήματα σε ένα ιδιότυπο, μετανεωτερικό συναξάρι. Είναι άνθρωποι που έχουν εμβαπτίσει τη ζωή τους στις πρακτικές της χριστιανικής παράδοσης. Ο προσεκτικός αναγνώστης μπορεί να παρατηρήσει, ήδη στα περισσότερα από τα αποσπάσματα που αναφέρθηκαν, τη σημασία που έχουν, για το πού θα οδηγηθούν οι εξελίξεις την κρίσιμη στιγμή της δοκιμασίας των πρωταγωνιστών, πρακτικές όπως το σφράγισμα με το σημείο του σταυρού, η επίκληση του ονόματος του Χριστού, η συμμετοχή στη λατρεία της εκκλησίας, η νηστεία ως μνήμη του Θεού. Οι ήρωες του Παπαδιαμάντη μοιάζουν σε πολλά με μας σήμερα, ζουν εν πολλοίς σε έναν κόσμο που στο σύνολό του εμφανίζεται βαθειά παγανιστικός, βερνικωμένος επιφανειακά με χριστιανικό λούστρο. Αν όμως στις μέρες μας η πιο επώδυνη διαπίστωση για τον χριστιανικό κόσμο είναι πως στην πλειοψηφία τους οι χριστιανοί ζουν σα να μην υπάρχει Θεός, οι ήρωες του Παπαδιαμάντη θυμούνται κάποτε-κάποτε την παρουσία ενός βλέμματος άνωθεν, την ύπαρξη ενός Θεού που είναι ακόμα Κριτής. Στις εξαιρετικές περιπτώσεις που καταγράφει ο Παπαδιαμάντης εμφανίζονται άνθρωποι όπως ο Αλέξης ο Μπαρέκος, «αυτός ήτο ο μόνος όστις, άμα έβλεπε πως έχουν καταβοσκήσει κάπου εις απαγορευμένον μέρος τα γίδια του χωρίς μάρτυς να τον ίδη, ειμή μόνος ο Θεός, πάραυτα έτρεχεν εις την δημαρχίαν, επαρουσίαζε πέντε εκατοστάρικα κ’ έλεγε: «Να, εκεί κ’ εκεί έκαμα ζημιά, στου τάδε και στου τάδε• ας βάλουν “πραγματογνώμονας” να τα εκτιμήσουν, και να συμβιβασθούμε. Ας μοιρασθούν αυτά, κι αν τους φανούν λίγα, εδώ είμαστε»».

Σύγχρονοι θεολόγοι έχουν διατυπώσει την άποψη πως αυθεντικοί μάρτυρες του ευαγγελίου είναι οι άνθρωποι που η ζωή τους θα ήταν αδιανόητη αν δεν υπάρχει ο Θεός. Θεωρούμε πως ορισμένοι από τους πιο χαρακτηριστικούς ήρωες της παπαδιαμαντικής πεζογραφίας ενσαρκώνουν αυτήν ακριβώς την προοπτική. Έχει επίσης γραφτεί πως ο Παπαδιαμάντης αγωνίστηκε για «τη διάσωση μιας αφανούς κεκτημένης πατρίδας». Πως μας έδειξε πως «Τη γλώσσα δεν την επινοείς, της παραδίνεσαι. Όπως παραδίνεσαι και στην παράδοση. Αρκεί να έχεις». Η παρατήρηση είναι εύστοχη, μοιάζει όμως πιο ακριβές να δεχθούμε πως οι ήρωες του Παπαδιαμάντη, με ένα τρόπο αυθόρμητο, σχεδόν πηγαίο, ανακαλύπτουν και κατακτούν εξαρχής, για τον εαυτό τους πια, αυτή την παράδοση που μοιάζει κεκρυμμένη μέσα στα προσχωσιγενή εδάφη της ιστορικής εξέλιξης. Και το κάνουν αυτό όχι μέσω κάποιας ιδεολογικής ή στοχαστικής αναζήτησης, αλλά έμπρακτα, προσπαθώντας να δώσουν λύση και απάντηση σε προβλήματα, δοκιμασίες και πειρασμούς, συχνά ακραίους και ιδιαίτερα επώδυνους, που παρουσιάζονται με τρόπο κοινότυπα επαναλαμβανόμενο σε κάθε ανθρώπινη ζωή, όσο κι αν θέλουμε να τα παραθεωρούμε και να τα ξορκίζουμε. Το σύμπαν του Παπαδιαμάντη δεν είναι ένας καλώς συγκερασμένος κόσμος που όλες οι ερωτήσεις βρίσκουν την απάντηση τους, είναι ένας κόσμος βίαιος, ερεβώδης, συχνά απειλητικός, στον οποίο όμως η Χάρις του Θεού δεν έχει πάψει να ενεργεί. Πίσω από την εμφανή ιστορική εξέλιξη υποκρύπτεται η βαθειά αλήθεια πως αυτοί που ακολουθούν το εσφαγμένο Αρνίο και όχι το ξίφος του Καίσαρα βρίσκονται σε πραγματική αρμονική σχέση με τη μυστική πορεία του κόσμου.

Όσο θα συνεχίζουμε να διαβάζουμε τις ιστορίες της αστεφάνωτης Χριστίνας της δασκάλας, της Σεραΐνας, γυναίκα του Καραχμέτη του φιλόστοργου Νικόλα του Μανάβη, της Αρετούλας, που συγχωρεί τον παραλίγο δολοφόνο πατέρα της που την απαρνιέται δια βίου και τόσων άλλων που ξεπηδούν ολοζώντανοι μέσα από τις σελίδες του Παπαδιαμάντη και αισθανόμαστε μια πνευματική έλξη για αυτούς τους ταπεινούς και καταφρονεμένους ανθρώπους, τους τόσο παράταιρους μέσα σε ένα κόσμο που, ήδη από τότε, αλλά πολύ περισσότερο σήμερα, σέβεται και τιμά μόνο τους βίαιους, τους δυνατούς και τους νικητές της ιστορίας, τόσο η κλίμακα που κατεβάζει τη Βασιλεία του Θεού πάνω στη γη θα παραμένει δρόμος προσιτός και για μας, και για τους χριστιανούς ο μόνος δρόμος.

π. Ευάγγελος Γκανάς

Μάιος 2011

Περί του Πρωτοφασισμού (όλων των χρωμάτων)

2011-02-03T12:19:00.000+02:00

Umberto Eco - New York Review of Books, 1995

Παρά την ασάφεια αυτή, νομίζω πως μπορούμε να σκιαγραφήσουμε έναν κατάλογο χαρακτηριστικών τα οποία είναι αντιπροσωπευτικά αυτού που ονομάζω «πρωτοφασισμό», ή «αρχέγονο φασισμό». Αυτά τα χαρακτηριστικά δεν μπορούν να οργανωθούν σε ένα ενιαίο σύστημα• πολλά απ’ αυτά αλληλοαναιρούνται, και είναι επίσης αντιπροσωπευτικά και άλλων μορφών δεσποτισμού ή φανατισμού. Η παρουσία ενός και μόνο απ’ αυτά, όμως, αρκεί για να επιτρέψει στο φασισμό να συμπτυχθεί γύρω του.

1. Το πρώτο χαρακτηριστικό του πρωτοφασισμού είναι η λατρεία της παράδοσης. Η παραδοσιαρχία, βέβαια, είναι πολύ παλαιότερη από τον φασισμό. Δεν χαρακτήριζε μόνο την αντιεπαναστατική σκέψη των Καθολικών μετά τη Γαλλική Επανάσταση, αλλά γεννήθηκε στους ελληνιστικούς χρόνους, ως αντίδραση στον κλασικό ελληνικό ορθολογισμό. Στη λεκάνη της Μεσογείου, λαοί διαφόρων θρησκειών (που οι περισσότερες απ’ αυτές είχαν γίνει δεκτές στο ρωμαϊκό πάνθεο) άρχισαν να ονειρεύονται κάποια αποκάλυψη που είχε συμβεί στην αυγή της ανθρώπινης ιστορίας. Αυτή η αποκάλυψη, σύμφωνα με τη μυστηριακή αίγλη που καλλιεργούσε η παραδοσιαρχία, είχε παραμείνει για πολύ καιρό κρυμμένη κάτω από το πέπλο γλωσσών που ήταν πια ξεχασμένες — στα αιγυπτιακά ιερογλυφικά, στους κέλτικους ρούνους, στους παπύρους των σχεδόν άγνωστων θρησκειών της Ασίας.

Αυτή η νέα κουλτούρα έπρεπε να είναι συγκρητιστική. Ο συγκρητισμός δεν είναι απλά, όπως λένε τα λεξικά, «ο συνδυασμός διαφόρων μορφών πίστης και λατρευτικής πρακτικής» ένας τέτοιος συνδυασμός πρέπει να ανέχεται τις αντιφάσεις. Καθένα από τα αρχικά μηνύματα περιέχει ψήγματα σοφίας, και όποτε έμοιαζαν να λένε διαφορετικά ή ασύμβατα πράγματα αυτό συνέβαινε μόνο και μόνο γιατί όλα παραπέμπουν, με αλληγορικό τρόπο, στην ίδια αρχέγονη αλήθεια.

Συνεπώς, δεν μπορεί να υπάρξει καμία πρόοδος στη γνώση. Η αλήθεια έχει ήδη καταγραφεί μια για πάντα, κι εμείς το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να συνεχίζουμε να ερμηνεύουμε το δυσνόητο μήνυμά της.

Αν κοιτάξει κανείς τις βιβλιοθήκες διαφόρων φασιστικών καθεστώτων, θα βρει όλους τους μείζονες διανοητές της παραδοσιαρχίας. Η ναζιστική εσωτερική γνώση τρεφόταν με παραδοσιαρχικά, συγκρητιστικά και μυστικιστικά στοιχεία. Η πηγή που επηρέασε περισσότερο τις θεωρίες της νέας ιταλικής δεξιάς, ο Ιούλιος Έβολα, συνδύαζε το Άγιο Δισκοπότηρο με τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, και την αλχημεία με την Αγία Ρωμαϊκή και Γερμανική Αυτοκρατορία. Και μόνο το γεγονός ότι η ιταλική δεξιά, για να δείξει πόσο ανοιχτό μυαλό διαθέτει, διεύρυνε αυτό τον κατάλογο ώστε να συμπεριλάβει και έργα του Ντε Μαιτρ, του Γκενόν και του Γκράμσι, αποτελεί ολοφάνερη απόδειξη συγκρητισμού.

Αν κοιτάξετε τα ράφια που, στα αμερικάνικα βιβλιοπωλεία, φέρουν την επιγραφή «Νέα Εποχή», θα βρείτε εκεί μέχρι και Άγιο Αυγουστίνο, ο οποίος, απ’ ό,τι γνωρίζω, δεν ήταν φασίστας. Αλλά το να συνδυάζεις τον Άγιο Αυγουστίνο με το Στόουνχεν - αυτό είναι σύμπτωμα πρωτοφασισμού.

2. Η παραδοσιαρχία συνεπάγεται την απόρριψη του μοντερνισμού. Και οι φασίστες και οι εθνικοσοσιαλιστές κυριολεκτικά λάτρευαν την τεχνολογία, ενώ οι διανοητές της παραδοσιαρχίας συνήθως την απορρίπτουν ως αντίθετη προς τις παραδοσιακές πνευματικές αξίες. Όμως, παρόλο που ο ναζισμός υπερηφανευόταν για τα βιομηχανικά του επιτεύγματα, ο εγκωμιασμός του μοντερνισμού δεν ήταν παρά η επιφάνεια μιας ιδεολογίας βασισμένης στην ιδέα Αίμα και Γη (Blut und Boden). Η απόρριψη του σύγχρονου κόσμου ήταν μεταμφιεσμένη σαν αντίκρουση του καπιταλιστικού τρόπου ζωής, αλλά αφορούσε κυρίως στην απόρριψη του Πνεύματος του 1789 (και του 1776, φυσικά). Ο Διαφωτισμός, η Εποχή του Ορθολογισμού, γίνεται αντιληπτή ως απαρχή της σύγχρονης αχρειότητας. Κατ’ αυτή την έννοια, ο πρωτοφασισμός μπορεί να οριστεί ως ανορθολογισμός.

3. Ο ανορθολογισμός βασίζεται επίσης στη λατρεία της δράσης για τη δράση. Επειδή η δράση είναι από μόνη της όμορφη, πρέπει να αναλαμβάνεται πριν, ή χωρίς, οποιαδήποτε σκέψη. Η σκέψη είναι μια μορφή αποδυνάμωσης. Επομένως, η κουλτούρα είναι ύποπτη, στο βαθμό που ταυτίζεται με την κριτική στάση. Η καχυποψία απέναντι στον κόσμο της διανόησης αποτελούσε πάντοτε σύμπτωμα του πρωτοφασισμού, από την υποτιθέμενη ρήση του Γκέμπελς («όταν ακούω να μιλάνε για κουλτούρα αρπάζω το όπλο μου») μέχρι τη συχνή χρήση εκφράσεων όπως «εκφυλισμένοι διανοούμενοι», «κουλτουριάρηδες», «παρηκμασμένοι σνομπ», «τα πανεπιστήμια είναι φωλιές κομμουνιστών». Οι επίσημοι φασίστες διανοούμενοι ασχολούνταν κυρίως με το να επιτίθενται στον σύγχρονο πολιτισμό και την αριστερή διανόηση, που έχουν προδώσει τις παραδοσιακές αξίες.

4. Καμιά συγκρητιστική πίστη δεν αντέχει στην αναλυτική κριτική. Το κριτικό πνεύμα κάνει διακρίσεις μεταξύ των εννοιών, και αυτές οι διακρίσεις αποτελούν σημάδι μοντερνισμού. Στον σύγχρονο πολιτισμό, η επιστημονική κοινότητα επαινεί τη διαφωνία ως μέθοδο βελτίωσης της γνώσης. Για τον πρωτοφασισμό, η διαφωνία είναι προδοσία.

5. Εξάλλου, η διαφωνία αποτελεί σημάδι ποικιλομορφίας. Ο πρωτοφασισμός καλλιεργεί και αναζητεί τη συναίνεση με το να οξύνει και να εκμεταλλεύεται το φυσικό φόβο του διαφορετικού. Η πρώτη έκκληση ενός φασιστικού ή πρώιμου φασιστικού κινήματος είναι η έκκληση ενάντια στους παρείσακτους. Επομένως, ο πρωτοφασισμός είναι εξ ορισμού ρατσιστικός.

6. Ο πρωτοφασισμός πηγάζει από την ατομική ή κοινωνική απογοήτευση. Αυτός είναι και ο λόγος που ένα από τα πιο τυπικά χαρακτηριστικά των φασιστικών καθεστώτων του παρελθόντος ήταν η επίκληση προς μια απογοητευμένη μεσαία τάξη που μαστιζόταν από μια οικονομική κρίση ή ένιωθε πολιτικά εξευτελισμένη και φοβισμένη από την πίεση που ασκούσαν οι χαμηλότερες κοινωνικές τάξεις. Στην εποχή μας, που οι παλιοί «προλετάριοι» είναι πλέον μικροαστοί (και τα λούμπεν στοιχεία είναι κατά κανόνα αποκλεισμένα από την πολιτική σκηνή), ο φασισμός του αύριο θα βρει το ακροατήριό του σ’ αυτή τη νέα πλειοψηφία.

7. Στους ανθρώπους που νιώθουν πως δεν έχουν πλέον ξεκάθαρη κοινωνική ταυτότητα, ο πρωτοφασισμός λέει πως το μοναδικό τους προνόμιο είναι το πιο κοινό, ότι έχουν γεννηθεί στην ίδια χώρα. Αυτή είναι και η απαρχή του εθνικισμού. Άλλωστε, το μοναδικό πράγμα που μπορεί να δώσει ταυτότητα στο έθνος είναι οι εχθροί του. Έτσι, στη ρίζα της πρωτοφασιστικής ψυχολογίας υπάρχει μια εμμονή με τις συνωμοσίες, ιδιαίτερα τις διεθνείς. Οι οπαδοί πρέπει να νιώθουν πολιορκημένοι. Ο πιο εύκολος τρόπος να πολεμήσεις μια συνωμοσία είναι η επίκληση στην ξενοφοβία. Αλλά η συνωμοσία πρέπει να έχει και εσωτερικούς μοχλούς: οι Εβραίοι είναι συνήθως ο καλύτερος στόχος, γιατί έχουν το πλεονέκτημα να είναι ταυτόχρονα και εσωτερικοί και εξωτερικοί εχθροί. Στις Η.Π.Α., ένα εμφανές δείγμα συνωμοσιολογικής εμμονής βρίσκεται στο βιβλίο του Πατ Ρόμπερτσον Η Νέα Τάξη Πραγμάτων, αλλά, όπως έχουμε δει πρόσφατα, υπάρχουν και πολλά άλλα.

8. Οι οπαδοί πρέπει να νιώθουν ταπεινωμένοι από τον επιδεικτικό πλούτο και την δύναμη των εχθρών τους. Όταν ήμουν μικρό παιδί, μου είχαν μάθει ότι οι Εγγλέζοι είχαν πέντε γεύματα τη μέρα. Έτρωγαν πιο συχνά από τους φτωχούς αλλά νηφάλιους Ιταλούς. Και ότι οι Εβραίοι είναι πλούσιοι και βοηθάνε ο ένας τον άλλο μέσω ενός μυστικού δικτύου αμοιβαίας αρωγής. Έτσι, με μια συνεχή μετατόπιση της ρητορικής εστίασης, οι εχθροί είναι ταυτόχρονα πολύ ισχυροί και πολύ αδύναμοι. Οι φασιστικές κυβερνήσεις είναι καταδικασμένες να χάνουν τους πολέμους τους, γιατί είναι εγγενώς ανίκανες να κάνουν μια αντικειμενική εκτίμηση της δύναμης του εχθρού.

9. Για τον πρωτοφασισμό, δεν υπάρχει αγώνας για τη ζωή• αντίθετα, η ζωή είναι ένας συνεχής αγώνας. Επομένως, ο ειρηνισμός ισοδυναμεί με συναλλαγή με τον εχθρό. Είναι κακός, γιατί η ζωή είναι ένας συνεχής πόλεμος. Αυτό, όμως, επιφέρει ένα «σύμπλεγμα Αρμαγεδδώνα». Εφόσον οι εχθροί πρέπει να ηττηθούν, θα πρέπει να υπάρξει μια τελική μάχη, μετά από την οποία το κίνημα θα έχει υπό τον έλεγχό του ολόκληρο τον κόσμο. Μια τέτοια «τελική λύση», όμως, θα σημάνει την αρχή μιας περιόδου ειρήνης, μιας Χρυσής Εποχής, πράγμα που έρχεται σε αντίφαση με το δόγμα του συνεχούς πολέμου. Κανείς φασίστας ηγέτης δεν έχει καταφέρει ποτέ να λύσει αυτό το πρόβλημα.

10. Ο ελιτισμός αποτελεί χαρακτηριστική διάσταση κάθε αντιδραστικής ιδεολογίας, στο βαθμό που είναι θεμελιωδώς αριστοκρατικός, και ο αριστοκρατικός και μιλιταριστικός ελιτισμός συνεπάγεται την περιφρόνηση προς τους αδύναμους. Ο πρωτοφασισμός μπορεί να εκφράσει μόνο έναν λαϊκό ελιτισμό. Κάθε πολίτης ανήκει στον καλύτερο λαό του κόσμου, τα μέλη του κόμματος είναι οι καλύτεροι πολίτες, κάθε πολίτης μπορεί (ή πρέπει) να γίνει μέλος του κόμματος. Αλλά δεν μπορεί να υπάρχουν πατρίκιοι χωρίς πληβείους. Ο Ηγέτης, που γνωρίζει ότι η εξουσία δεν του απονεμήθηκε δημοκρατικά αλλά την κατέκτησε με τη βία, γνωρίζει επίσης ότι η δύναμή του βασίζεται στην αδυναμία των μαζών• οι μάζες είναι αδύναμες, και γι’ αυτό χρειάζονται και αξίζουν έναν ηγεμόνα. Και εφόσον η ομάδα είναι οργανωμένη ιεραρχικά (σύμφωνα με το στρατιωτικό πρότυπο), κάθε ηγέτης περιφρονεί τους υφισταμένους του, και καθένας απ’ αυτούς περιφρονεί τους κατωτέρους του. Αυτό ενισχύει την αίσθηση του μαζικού ελιτισμού.

11. Μέσα σ’ αυτή την προοπτική, όλοι μαθαίνουν πως πρέπει να γίνουν ήρωες. Σε κάθε μυθολογία, ο ήρωας είναι ένα εξαιρετικό ον, αλλά για την πρωτοφασιστική ιδεολογία ο ηρωισμός είναι ο κανόνας. Αυτή η λατρεία του ηρωισμού συνδέεται στενά με τη λατρεία του θανάτου. Δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα συνθήματα που είχαν οι ισπανοί φαλαγγίτες ήταν το «viva la muerte» («ζήτω ο θάνατος»). Στις μη φασιστικές κοινωνίες, ο απλός λαός μαθαίνει ότι ότι ο θάνατος είναι κάτι το δυσάρεστο που όμως πρέπει να το αντιμετωπίζει με αξιοπρέπεια• και οι πιστοί μαθαίνουν ότι είναι ένας οδυνηρός τρόπος για να περάσουν σε μια μεταφυσική ευτυχία. Αντίθετα, ο πρωτοφασίστας ήρωας αποζητά τον ηρωικό θάνατο, ο οποίος διαφημίζεται ως η μεγαλύτερη ανταμοιβή για μια ηρωική ζωή. Ο πρωτοφασίστας ήρωας ανυπομονεί να πεθάνει. Μέσα στην ανυπομονησία του, συχνά στέλνει κι άλλους ανθρώπους στο θάνατο.

12. Επειδή και ο συνεχής πόλεμος και ο ηρωισμός είναι δύσκολα παιχνίδια, ο πρωτοφασίστας μεταθέτει τον πόθο του για εξουσία στη σεξουαλική συμπεριφορά του. Έτσι προκύπτει ο ματσισμός [σ.τ.Μ.: το αντριλίκι] (που συνεπάγεται αφενός την περιφρόνηση προς τη γυναίκα και αφετέρου την καταδίκη παρεκκλινουσών ερωτικών συνηθειών, όπως η αγνότητα ή η ομοφυλοφιλία). Και επειδή και το σεξ είναι δύσκολο παιχνίδι, ο πρωτοφασίστας ήρωας προτιμά να παίζει με τα όπλα – σαν φαλλικό υποκατάστατο.

13. Ο πρωτοφασισμός βασίζεται σε έναν επιλεκτικό λαϊκισμό, έναν ποιοτικό λαϊκισμό, θα έλεγε κανείς. Σε μια δημοκρατία, οι πολίτες έχουν ατομικά δικαιώματα, αλλά οι πολίτες συνολικά έχουν πολιτική επιρροή μόνο από ποσοτική άποψη — ακολουθούνται οι αποφάσεις της πλειοψηφίας. Για τον πρωτοφασισμό, όμως, τα άτομα ως άτομα δεν έχουν δικαιώματα, και ο Λαός γίνεται αντιληπτός σαν ποιότητα, σαν μια μονολιθική οντότητα που εκφράζει την Κοινή Βούληση. Και επειδή κανένα μεγάλο σύνολο ατόμων δεν μπορεί ποτέ να έχει κοινή βούληση, ο Ηγέτης παριστάνει το διερμηνέα τους. Έχοντας χάσει την εξουσία της αντιπροσώπευσης, οι πολίτες δεν πράττουν• καλούνται μόνο να παίξουν το ρόλο του Λαού. Έτσι, ο Λαός δεν είναι παρά ένα θεατρικό εφεύρημα. Για να πάρουμε μια γεύση ποιοτικού λαϊκισμού δεν χρειαζόμαστε πλέον την Πιάτσα Βενέτσια της Ρώμης, ούτε το Στάδιο της Νυρεμβέργης. Υπάρχει στο μέλλον μας ένας τηλεοπτικός ή διαδικτυακός λαϊκισμός, στον οποίο η συναισθηματική αντίδραση μιας επιλεγμένης ομάδας πολιτών θα μπορεί να παρουσιάζεται και να γίνεται αποδεκτή ως η Φωνή του Λαού.

Λόγω του ποιοτικού λαϊκισμού του, ο πρωτοφασισμός πρέπει να είναι κατά των «διεφθαρμένων» κοινοβουλευτικών κυβερνήσεων. Μια από τις πρώτες φράσεις που είπε ο Μουσολίνι στο ιταλικό κοινοβούλιο ήταν «Θα μπορούσα να μετατρέψω αυτό το βουβό και καταθλιπτικό μέρος σε στρατόπεδο για τις σπείρες μου» — οι «σπείρες» είναι μια υποδιαίρεση της παραδοσιακής ρωμαϊκής λεγεώνας. Βέβαια, αμέσως βρήκε καλύτερο καταυλισμό για τις σπείρες του, αλλά λίγο αργότερα διέλυσε το κοινοβούλιο. Όποτε ένας πολιτικός αμφισβητεί τη νομιμότητα ενός κοινοβουλίου γιατί δεν αντιπροσωπεύει πλέον τη Φωνή του Λαού, αρχίζει και μυρίζει πρωτοφασισμό.

14. Ο πρωτοφασισμός μιλάει την «Νέα Ομιλία». Η Νέα Ομιλία επινοήθηκε από τον Όργουελ στο βιβλίο του 1984, ως επίσημη γλώσσα του Αγγλικού Σοσιαλισμού. Αλλά σε πολλές μορφές δικτατορίας συναντά κανείς πρωτοφασιστικά χαρακτηριστικά. Όλα τα ναζιστικά και φασιστικά σχολικά εγχειρίδια χρησιμοποιούσαν φτωχό λεξιλόγιο και στοιχειώδη σύνταξη, με σκοπό να περιορίσουν τη διάδοση των εργαλείων της σύνθετης και κριτικής σκέψης. Αλλά πρέπει να είμαστε σε θέση να αναγνωρίσουμε άλλα είδη Νέας Ομιλίας, ακόμα κι αν παίρνουν τη φαινομενικά αθώα μορφή ενός δημοφιλούς τοκ-σόου.

Το πρωινό της 27ης Ιουλίου 1943, έμαθα ότι, σύμφωνα με ραδιοφωνικές ανακοινώσεις, ο φασισμός είχε καταρρεύσει και ο Μουσολίνι είχε συλληφθεί. Όταν η μητέρα μου με έστειλε να αγοράσω την εφημερίδα, είδα ότι οι εφημερίδες στον κοντινότερο πάγκο είχαν διαφορετικούς τίτλους. Επιπλέον, αφού είδα τους τίτλους, συνειδητοποίησα ότι κάθε εφημερίδα έγραφε διαφορετικά πράγματα. Αγόρασα μία στην τύχη, και διάβασα στην πρώτη σελίδα ένα μήνυμα που το υπέγραφαν πέντε ή έξι πολιτικά κόμματα — ανάμεσά τους η Χριστιανική Δημοκρατία, το Κομμουνιστικό Κόμμα, το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το Κόμμα της Δράσης, και το Φιλελεύθερο Κόμμα.

Μέχρι τότε, πίστευα ότι υπήρχε μόνο ένα κόμμα σε κάθε χώρα, και ότι στην Ιταλία αυτό ήταν το Εθνικό Φασιστικό Κόμμα. Τώρα, ανακάλυπτα ότι στη χώρα μου μπορούσαν να υπάρχουν ταυτόχρονα διάφορα κόμματα. Καθώς ήμουν έξυπνο παιδί, κατάλαβα ότι όλα αυτά τα κόμματα δεν μπορεί να γεννήθηκαν μέσα σε μια νύχτα, άρα θα πρέπει να υπήρχαν εδώ και αρκετό καιρό ως μυστικές οργανώσεις.

Το μήνυμα στην πρώτη σελίδα πανηγύριζε για το τέλος της δικτατορίας και την επιστροφή της ελευθερίας: της ελευθερίας του λόγου, του τύπου, της πολιτικής σύμπραξης. Αυτές τις λέξεις, «ελευθερία», «δικτατορία» — τις διάβαζα τώρα για πρώτη φορά στη ζωή μου. Χάρη σ’ αυτές τις λέξεις, ξαναγεννήθηκα ως ελεύθερος δυτικός άνθρωπος.

Πρέπει να είμαστε σε εγρήγορση, ώστε το νόημα αυτών των λέξεων να μην ξεχαστεί ξανά. Ο πρωτοφασισμός βρίσκεται ακόμα γύρω μας, πολλές φορές με πολιτικά. Θα ήταν πολύ ευκολότερο, για μας, αν εμφανιζόταν στην παγκόσμια σκηνή κάποιος και έλεγε «Θέλω να ξανανοίξω το Άουσβιτς, θέλω να παρελάσουν ξανά οι Μελανοχίτωνες στις ιταλικές πλατείες». Αλλά η ζωή δεν είναι τόσο απλή. Ο πρωτοφασισμός μπορεί να επιστρέψει με το πιο αθώο προσωπείο. Είναι καθήκον μας να τον αποκαλύπτουμε και να καταδεικνύουμε οποιαδήποτε από τις νέες εκφάνσεις του — κάθε μέρα, σε κάθε μέρος του κόσμου. Και είναι καλό να θυμόμαστε τα λόγια που είπε ο Φραγκλίνος Ρούζβελτ στις 4 Νοεμβρίου 1938:

«Τολμώ να πω ότι, αν ποτέ η αμερικανική δημοκρατία πάψει να προχωρεί ως ζωντανή δύναμη και να προσπαθεί μέρα και νύχτα, με ειρηνικό τρόπο, να κάνει όλους τους πολίτες μας καλύτερους, τότε ο φασισμός θα δυναμώσει στη χώρα μας».

Η ελευθερία και η απελευθέρωση είναι μια ατέρμονη διαδικασία.

ΕΝΟΡΙΑ ΚΑΙ ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΑ

2010-04-28T10:58:00.005+03:00

Η Ορθόδοξη εμπειρία στον Δυτικό κόσμο

Επισκόπoυ Διοκλείας Κάλλιστου Ware

Η Ενορία κατέχει σήμερα στην Ορθόδοξη Εκκλησία μια σημασία πολύ μεγαλύτερη απ' όση κατείχε σε οποιαδήποτε άλλη εποχή στη διάρκεια των δεκαέξι τελευταίων αιώνων. Ποτέ άλλοτε, από την εποχή της μεταστροφής στο Χριστιανισμό του Μεγάλου Κωνσταντίνου, δεν είχε το τοπικό Ευχαριστιακό κέντρο τόση μεγάλη σπουδαιότητα στη ζωή της Ορθοδοξίας, όση έχει σήμερα.

Ποιο είναι το νόημα της υπάρξεως της Εκκλησίας; Ποιος είναι ο μοναδικός και χαρακτηριστικός της ρόλος τον όποιο κανείς άλλος και τίποτε άλλο δεν μπορεί να εκπληρώσει; Τι είναι εκείνο που πετυχαίνει η Εκκλησία και που δεν μπορούν να το πετύχουν ούτε οι εθνικές συναθροίσεις ούτε οι λέσχες νεότητος ούτε τα σπίτια στοργής;

Η απάντηση δεν είναι παρά μόνο μία: η Εκκλησία υπάρχει για να μας φέρει σωτηρία εν Χριστώ Ιησού • να μας φέρει σωτηρία όχι με κάποιο αφηρημένο ή θεωρητικό τρόπο - αφού η Εκκλησία δεν αποτελεί ένα οποιοδήποτε φιλοσοφικό σύστημα η ιδεολογία - αλλά με συγκεκριμένη και ορατή μορφή, δια της τελέσεως της Θείας Λειτουργίας. Ιδού ο μοναδικός και χαρακτηριστικός ρόλος της Εκκλησίας, αυτό που μόνο Εκείνη μπορεί να επιτελέσει: να προσφέρει τη θεία Ευχαριστία. Η Θεία Ευχαριστία είναι που δημιουργεί την Εκκλησία. Η ενότης της Εκκλησίας δεν επιβάλλεται έξωθεν με την ισχύ ή τη βία, αλλά πραγματοποιείται έσωθεν με την τέλεση της Κοινωνίας με το Σώμα και Αίμα του Χριστού. Η Εκκλησία δεν είναι κάποιο κοινωνιολογικό κατασκεύασμα αλλά ένας ευχαριστιακός οργανισμός ο οποίος αποκτά οντότητα την ώρα που επικαλείται το Άγιο Πνεύμα να ενεργήσει πάνω στα τίμια δώρα. Αυτή η ευχαριστιακή φύση της Εκκλησίας έχει προσδιοριστεί με ιδιαίτερη σαφήνεια από τον Άγιο Ιγνάτιο Αντιοχείας λίγα χρόνια μετά τον θάνατο των Αποστόλων.

Η Θεία Λειτουργία, όμως, είναι κάτι που συντελείται μόνον εν τόπω. Μολονότι η Ευχαριστία είναι μία και απαράλλαχτη σ' όλο τον κόσμο, δια μέσου του χρόνου, η Θεία Λειτουργία δεν μπορεί να υπάρξει ως συγκεκριμένη και ζώσα πραγματικότητα παρά μόνον μέσω μιας ιδιαίτερης ιερουργίας σε ορισμένο τόπο και χρόνο. Με άλλα λόγια, η Θεία Ευχαριστία - που είναι η πεμπτουσία της Εκκλησίας - βρίσκει την ορατή πραγμάτωση της μόνον εν τη έννοια της τοπικής ενορίας ή της τοπικής Μονής. Όταν λοιπόν κάνουμε λόγο για την Εκκλησία ως ευχαριστιακό οργανισμό, μιλούμε για την τέλεση της Θείας Ευχαριστίας κάθε Κυριακή σε κάθε ενορία. Η Ενορία είναι το βασικό ευχαριστιακό «κύτταρο» χωρίς το όποιο δεν υπάρχει Εκκλησία. Επιπλέον σε κάθε τέλεση της Ευχαριστίας παρών είναι ο όλος Χριστός, κι όχι απλώς ένα μικρό τμήμα Του έτσι ώστε η τοπική ενορία, όταν τελεί τα θεία Μυστήρια, δεν αποτελεί μια μικρή μονάδα μέσα σ' ένα μεγαλύτερο σύνολο, αλλά εκφράζει κατά τρόπο ορατό την Μία Καθολική Εκκλησία στην ολότητα της.

Πέραν από την τοπική ενορία που συναθροίζεται στην Θεία Λειτουργία, κάθε τι που εμείς οι Χριστιανοί λέμε για το Σώμα του Χριστού, την Τριαδική Βασιλεία του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, για την προσφορά της Εκκλησίας στην κοινωνική δικαιοσύνη, την αξιοπρέπεια του ανθρώπου και τη μεταμόρφωση της Κοινωνίας από μια απρόσωπη αιχμαλωσία σε ελεύθερη κοινωνία προσώπων, ό,τι κι αν λέμε, δεν αποτελεί στην καλύτερη περίπτωση, παρά μόνο μια αφηρημένη έννοια, το πολύ ένα αφελή ιδεαλισμό και συναισθηματικό ουτοπισμό. Μόνον μέσα στην Ενορία υπάρχει δυναμική απόδειξη, ιστορική πραγμάτωση, αληθινή ελπίδα. Όπως ορθά έχει λεχθεί, μόνο η ζωή της Ενορίας μπορεί να δώσει ιερατική διάσταση στην πολιτική, προφητικό πνεύμα στην επιστήμη, ανθρώπινο πρόσωπο στις οικονομικές σχέσεις και μυστηριακό χαρακτήρα στον ερωτά. Εν τούτοις κάθε φορά που εξετάζουμε τη συγκεκριμένη ζωή των Ορθοδόξων Ενοριών μας σήμερα, είτε στην Ελλάδα είτε σ' αυτό που συχνά αποκαλείται «διασπορά», πόση οδυνηρή έκπληξη δεν νιώθουμε από το τεράστιο κενό που χωρίζει τη θεωρία από την πράξη;

Ο ευχαριστιακός χαρακτήρας της Εκκλησίας στον κόσμο και μαζί της η εκκλησιολογική σημασία της τοπικής ενορίας, από τον τέταρτο αιώνα και εντεύθεν έχει χάσει σταδιακά όλο και περισσότερο την καθαρότητα της εξ αιτίας των στενών δεσμών μεταξύ Εκκλησίας και Πολιτείας, Εκκλησίας και Έθνους. Στον κόσμο του Βυζαντίου, δεν τονιζόταν τόσο ο τοπικός ευχαριστιακός χαρακτήρας της Εκκλησίας αλλά μάλλον η εκτεινόμενη στα πέρατα της Γης παγκοσμιότητα της. Πολύ πιο ξεκάθαρα στα Σλαβικά Ορθόδοξα Βασίλεια και στον Ελληνικό κόσμο της Τουρκοκρατίας, η Εκκλησία εκλαμβανόταν από πολιτιστική και μορφωτική σκοπιά, όλο και περισσότερο ως η συνδετική δύναμη που εξασφάλιζε ένα αίσθημα εθνικής ταυτότητας. Ελάχιστα προβαλλόταν η Ενορία ως το τοπικό ευχαριστιακό κέντρο, μολονότι ήταν σ' αυτό το επίπεδο της Ενορίας που η ζωή της Εκκλησίας συνέχιζε να συντηρείται.

Οι μεταβαλλόμενες συνθήκες της εποχής μας μάς οδήγησαν σε ριζική επανεκτίμηση. Σ' όλον τον Ορθόδοξο κόσμο του εικοστού αιώνα η παραδοσιακή συμμαχία μεταξύ Εκκλησίας και Πολιτείας έχει προοδευτικά διαβρωθεί και σε πολλές χώρες απότομα διακοπεί. Η εξάπλωση της εκκοσμικεύσεως σημαίνει ότι στο μέλλον κάποιος θα είναι Ορθόδοξος όχι διότι γεννήθηκε από Έλληνες, Σέρβους ή Ρώσους γονείς, αλλά διότι ελεύθερα επέλεξε να είναι Ορθόδοξος μέσα από μια εσωτερική κίνηση πνευματικής ομολογίας. Χάνουμε τα παραδοσιακά μέλη της Εκκλησίας, ενώ στη σύγχρονη εκκοσμικευμένη Πολιτεία ο μορφωτικός και πολιτιστικός ρόλος της Εκκλησίας σπρώχνεται αναπόφευκτα στο περιθώριο. Βεβαίως κάτι τέτοιο δεν πρέπει να το δούμε σαν τραγωδία αλλά μάλλον ως πρόκληση και ακόμη ως ευλογία. Ωθούμεθα πίσω στα στοιχειώδη, στο ένα και μοναδικό που είναι ουσιώδες, πίσω στο «ενός δε εστί χρεία» (Λουκά 10,42) και αυτό το ένα και ουσιώδες είναι η τέλεση της θείας Ευχαριστίας.

Απ' όλα όσα είπαμε, προκύπτει ότι η τοπική ενορία ανακτά στις μέρες μας την κεντρική της σημασία. Σήμερα, όπως κατά τους πρώτους τρεις αιώνες της Χριστιανικής Ιστορίας, η ζωή μας πρέπει να είναι άρρηκτα δεμένη με την Κυριακάτικη τέλεση της Θείας Λειτουργίας, στον τοπικό ενοριακό μας ναό. Η ζωτικότητα της Εκκλησίας στο μέλλον θα εξαρτηθεί από την ζωντάνια των ενοριών μας. Θα χρειαστεί να στηριχτούμε στις δικές μας δυνάμεις. Η Ιεραρχία της Εκκλησίας δεν θα μπορεί πλέον να στραφεί στους πολιτικούς για βοήθεια, οικονομική ή άλλη, ενώ ο παπάς της ενορίας δεν θα μπορεί πια να περιμένει από το δάσκαλο του τοπικού σχολείου ή τον τοπικό αστυφύλακα να προωθήσουν το έργο του.

Η Ορθόδοξη ζωή στην Δύση έχει συνειδητοποιήσει αυτές τις εξελίξεις μέσα από ιδιαίτερα συγκλονιστικές εμπειρίες. Αποτελούμε μία ελάχιστη μειονότητα σ' ένα ξένο περιβάλλον. Μολονότι απολαμβάνουμε θρησκευτική ελευθερία, η Εκκλησία μας δεν είναι δυνατόν να περιμένει προνομιακή μεταχείριση στο εκπαιδευτικό σύστημα των χωρών όπου ζούμε • δεν παίρνουμε καμιά οικονομική ενίσχυση από κυβερνήσεις, εκτός από την Δυτική Γερμανία, τη Φιλανδία και τις Σκανδιναβικές χώρες όπου το Λουθηρανικό σύστημα της «εκκλησιαστικής φορολογίας» ισχύει ακόμη. Προκειμένου να εκπαιδεύσουμε τα παιδιά μας στην Ορθόδοξη πίστη, πρέπει να ενεργήσουμε μόνοι μας, μέσα από την εργασία της τοπικής ενορίας. Για να χτίσουμε Ορθόδοξους ναούς και να μισθοδοτήσουμε μόνιμους ιερείς, η οικονομική βοήθεια πρέπει να προέλθει αποκλειστικά από τις τοπικές μας κοινότητες. Από οικονομική πλευρά η επιβίωση της Ορθοδοξίας στη Δύση εξαρτάται από τα κέρματα που οι πιστοί θα ρίξουν κάθε Κυριακή στο δίσκο την ώρα της Θείας Λειτουργίας. Αν δεν εξασφαλίσουμε μια δυναμική ενοριακή ζωή, η Ορθοδοξία στη Δύση δεν έχει μέλλον. Μετά από πενήντα ή εκατό χρόνια απλούστατα θα εξαφανιστούμε.

Κι ερχόμαστε τώρα να εξετάσουμε τι είδους Ορθόδοξες ενορίες έχουμε στη Δύση. Η πρώτη γενεά του Ορθόδοξου μετανάστη ίδρυσε ενορίες που διέθεταν, για λόγους προφανείς, ισχυρό εθνικό χαρακτήρα. Η τοπική ενορία ήταν ο κύριος και συχνά ο μόνος συνδετικός κρίκος που απομένει με την Μητέρα Πατρίδα και έτσι οι ενορίτες θέλησαν μια τοπική εκκλησία η όποια στον τρόπο της λατρείας και στις άλλες δραστηριότητες της θα αναπαρήγαγε όσο πιο πιστά γινόταν τα σχήματα που τους ήταν οικεία από την παιδική τους ηλικία. Κάθε προσπάθεια να χρησιμοποιηθεί, παραδείγματος χάριν, η γλώσσα της χώρας στην οποία ζούσαν - Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά κ.τ.λ.- θεωρούνταν συνήθως ως απειλή και κατεπολεμιόταν με πείσμα.

Όλα αυτά εύκολα κατανοούνται. Άλλα με τον ερχομό της δεύτερης και τρίτης γενεάς Ορθοδόξων της Δύσεως μια νέα πραγματικότητα εμφανίζεται. Οι ενορίες εκείνες που αρνήθηκαν να κάνουν οποιαδήποτε χρήση της τοπικής γλώσσας στις Λειτουργίες τους και έμειναν ανυποχώρητες στον πολιτισμό και τα ήθη της χώρας στην οποία ανήκουν, τείνουν να μαραζώσουν. Μόλις οι νέοι τους φθάσουν την «ηλικία της επαναστάσεως», απλούστατα σκορπίζουν, αφού δεν βρίσκουν τίποτε στην λατρεία της ενορίας που να 'χει σχέση με την καθημερινή ζωή τους, κι έτσι απομένει ένα εκκλησίασμα ηλικιωμένων . Οι ενορίες αντιθέτως που αποδέχθηκαν την ανάγκη προσαρμογής και αλλαγής, έγιναν συχνότατα πολύ πιο γνήσια ευχαριστιακές: όχι πλέον μία εθνική λέσχη αλλά μία αληθινή λειτουργική σύναξις - ο λαός του Θεού συναθροισμένος γύρω από την Άγια Τράπεζα. Ορατό σημείο αυτής της εξελίξεως υπήρξε η αναβίωση της συχνής Θείας Μεταλήψεως σε παλιές Ορθόδοξες ενορίες στη Δύση. Εκείνο που έχει συμβεί σε τέτοιες κοινότητες είναι απλούστατα η ανακάλυψη τον αληθινού νοήματος της ενορίας. Προφανώς η εξέλιξη αυτή δεν παρατηρείται παντού. Πολλές ενορίες ενώ αποδέχονται κάποιο μέτρο προσαρμογής στις δυτικές συνήθειες, συνεχίζουν να ρίχνουν μεγαλύτερο βάρος σε εθνικές αξίες και σε κοινωνικές δραστηριότητες μάλλον παρά στην Ευχαριστία.

Η εμπειρία της Ορθόδοξης κοινότητας της Οξφόρδης έχει ακολουθήσει ένα κάπως ασυνήθιστο σχήμα. Συμβιώνουν εδώ, η μια δίπλα στην άλλη, δύο ορθόδοξες ενορίες, μια ελληνική (που υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο) και μια ρωσική (που υπάγεται στο Πατριαρχείο Μόσχας). Η κάθε ενορία έχει τον ιερέα της και το δικό της εκκλησιαστικό συμβούλιο. Όμως οι δύο ενορίες μοιράζονται ίσοις όροις τον ίδιο ναό, που χτίστηκε το 1973 με την κοινή προσπάθεια και των δύο. Έτσι κάθε Κυριακή λατρεύουμε όλοι μαζί συγχρόνως, ψάλλοντας μία Θεία Λειτουργία για τους πιστούς και των δύο κοινοτήτων. Υπάρχουν, όπως είναι φυσικό, δυσκολίες. Μνημονεύουμε π.χ. δύο επισκόπους στις ακολουθίες μας, τηρούμε δύο διαφορετικά ημερολόγια (αφού το ρωσικό ήμισυ της κοινότητος μας ακολουθεί το παλαιό ημερολόγιο), και χρησιμοποιούμε σε κάθε ακολουθία όχι λιγότερες από τρεις γλώσσες, Ελληνικά, Σλα βονικά και Αγγλικά. Καθ' όσο γνωρίζω πουθενά άλλου στη Μεγάλη Βρετανία δεν υπάρχει ακριβώς όμοιο παράδειγμα μ' αυτό της Οξφόρδης.

Από την άποψη του Κανονικού Δικαίου οι λύσεις στις όποιες καταλήξαμε στην Οξφόρδη περιέχουν ορισμένες προφανείς ανωμαλίες: Πως π.χ., είναι δυνατόν να μνημονεύονται δύο ανεξάρτητοι επίσκοποι, στην ίδια θεία Λειτουργία; Εμείς στην Οξφόρδη δεν διεκδικούμε να λύσουμε από μόνοι μας τα κανονικά προβλήματα που δημιουργούνται στη δυτική Ορθοδοξία. Όμως, όντας αναγκασμένοι να αντιμετωπίσουμε συγκεκριμένες ποιμαντικές ανάγκες της τοπικής μας κοινότητας, επράξαμε ό,τι καλύτερο μπορούσαμε για να προσφέρουμε μια λειτουργική λύση που να ενθαρρύνει την επιβίωση και την ανάπτυξη της τοπικής Ορθοδοξίας.

Μολονότι κανονικά αποτελούμε δύο ξεχωριστές ενορίες, στην πράξη είμαστε μόνο μία λατρευτική κοινότητα. Εάν λοιπόν ο όρος «ενορία» είναι να προσδιοριστεί με βάση όχι το κανονικό δίκαιο αλλά την Ευχαριστία, τότε πνευματικά και λειτουργικά εμείς, οι Ορθόδοξοι της Οξφόρδης αποτελούμε μια ξεχωριστή τοπική ενορία.

Έπ' ουδενί λόγω δεν επιδιώκω να εμφανίσω ως ιδανική τη ζωή μας στην Εκκλησία της Άγιας Τριάδας και Ευαγγελισμού της Οξφόρδης. Εάν χρειάστηκε ο Σωτήρας μας να προσευχηθεί στο Μυστικό Δείπνο για την ενότητα των μαθητών του (Ιω άν. 17), αυτό έγινε διότι ακριβώς εγνώριζε πόσο δύσκολο είναι για τους ανθρώπους να μείνουν ενωμένοι σε ένα πεπτωκότα κόσμο • και αυτό το γνωρίζουμε πολύ καλά εμείς στην Οξφόρδη, από προσωπική πείρα. Δεν υπάρχει πραγματική ενότητα παρά μόνο μέσω του Σταυρού. Κι η ενότητα αύτη απαιτεί από τον καθένα μας ατέλειωτη γενναιοδωρία, μυστηριακή κένωση, θυσία. Στην ευχαριστιακή κοινότητα, όπως ακριβώς και στην ένωση του γάμου η ενότητα των μελών πρέπει να επανεπιβεβαιώνεται και να επαναλαμβάνεται. Όταν οι Έλληνες και οι Ρώσοι της Οξφόρδης αποφάσισαν να συνεργαστούν ήταν αρχικά για λόγους πρακτικούς. Και οι δύο κοινότητες είναι ολιγάριθμες και φαινόταν αμφίβολο αν καμία απ' αυτές θα επιβίωνε στην απομόνωση. Υπήρχε όμως η βέβαια ελπίδα, ότι δια της συνεργασίας θα μπορούσαμε να δημιουργήσουμε μια ζωντανή Ορθόδοξη παρουσία στην πόλη και στο Πανεπιστήμιο. Στην πορεία της αμοιβαίας συνεργασίας μας, όμως, χρειάστηκε να υπερβούμε τις καθαρά πρακτικές ανάγκες και να επανεκτιμήσουμε τις βασικές προτεραιότητες. Χρειάστηκε να αναρωτηθούμε ποιο είναι το θεμελιώδες νόημα της ενορίας; «Όπου γαρ εστίν ο θησαυρός υμών, εκεί εσταί και η καρδία ύμων» (Ματθ. 6,21). Που λοιπόν βρίσκεται ο «θησαυρός» μας ως Ορθοδόξων που ζούμε στη Δύση;

Εάν η ενορία είναι πάνω απ' όλα μια εθνική συνάθροιση με μόνο λόγο υπάρξεως την διατήρηση ορισμένων πολιτιστικών άξιων, τότε οι Ορθόδοξοι της Οξφόρδης θα χρειαστεί να συντηρήσουν δύο διαφορετικές κοινότητες, που θα εκκλησιάζονται και θα λατρεύουν χωριστά. Εάν όμως η Ενορία υφίσταται κυρίως για την τέλεση της Ευχαριστίας και εάν στην Ευχαριστία «ουκ ένι Ιουδαίος ουδέ Έλλην... πάντες γαρ... εις ... εν Χριστώ Ιησού» (Γαλάτες 3,28), τότε δίκιο δεν έχουμε να επιμένουμε πάνω απ' όλα στην τέλεση μιας κοινής θείας Λειτουργίας κάθε Κυριακή απ' όλους εμάς τους Ορθοδόξους, ανεξαρτήτως εθνικής προελεύσεως, ελληνικής, ρωσικής ή αγγλικής; Μόνον έτσι μπορούμε να δώσουμε μαρτυρία για το αληθινό νόημα της ενοριακής ζωής.

Περισσότερο από μια φορά τα τελευταία δεκαεπτά χρόνια έχουν προκύψει προβλήματα που απείλησαν να διασπάσουν την ενότητα μας ως λατρευτικής κοινότητας. Και δεν υπάρχει αμφιβολία ότι παρόμοια προβλήματα θα εμφανιστούν και εις το μέλλον. Άλλα κάθε φορά που αντιμετωπίζουμε το ενδεχόμενο της διασπάσεως, συνειδητοποιούμε εκ νέου την υπέρτατη σπουδαιότητα της λειτουργικής μας ενότητας. Στην Θεία Λειτουργία έχουμε βρει τον κοινό δεσμό που μας συνέχει ανεξαρτήτως γλώσσας, εθνικής ταυτότητας ή εκκλησιαστικής «δικαιοδοσίας ». (Πόσο δίκιο δεν έχει ο Αλέξανδρος Σολζενίτσιν να μέμφεται αυτή τη λέξη «δικαιοδοσία» που τόσο συχνά χρησιμοποιείται από τους Ορθοδόξους της Δύσης, χωρίς εν τούτοις να συναντάται πουθενά στο Ευαγγέλιο!) Μελετώντας τη διδασκαλία του Άγιου Ιγνατίου Αντιοχείας, που απευθύνεται στους Χριστιανούς της εποχής του, και τονίζει ότι πρέπει όλοι να συναντώνται σε μια Ευχαριστία, να συναθροίζονται γύρω από μία Τράπεζα και να πίνουν από ένα Ποτήριο, γνωρίζουμε ότι οι φλογεροί αυτοί λόγοι του ισχύουν το ίδιο και για μας τους Ορθόδοξους της Οξφόρδης.

Στην περιγραφή που κάνει για τη ζωή της πρώτης χριστιανικής «ενορίας» -της κοινότητας της Ιερουσαλήμ των ήμερων που ακολούθησαν την Πεντηκοστή - ο Ευαγγελιστής Λουκάς μας λέει: «ήσαν δε προσκαρτερούντες τη διδαχή των αποστόλων, και τη κοινωνία και τη κλάσει τον άρτου και ταίς προ σευχαίς • πάντες δε οι πιστεύοντες ήσαν επί το αυτό και είχον άπαντα κοινά» (Λουκά 2, 42, 44).

Αυτός ακριβώς είναι και ο σκοπός κάθε ενορίας σήμερα, είτε βρίσκεται στην Ελλάδα είτε στην αλλοδαπή: τα μέλη της εκφράζουν την ενότητα τους εν Χριστώ Ιησού δια της από κοινού κλάσεως του Άρτου στη θεία Ευχαριστία. Όλες οι άλλες δραστηριότητες της ενορίας, κοινωνικές, πολιτιστικές ή φιλανθρωπικές πηγάζουν από την τέλεση της Θείας Λειτουργίας και είναι υπάλληλες σ' αυτήν. Η Ευχαριστία είναι ένα συνεχές θαύμα μας λέγει ο Άγιος Ιωάννης της Κρονστάνδης. Παράλληλα με τη Μονή, η ενορία αποτελεί ακριβώς το σχήμα από το οποίο και σε κάθε συγκεκριμένο τόπο, τούτο το «συνεχές θαύμα» μαρτυρείται με ζωντανή παρουσία.

ΠΩΣ ΘΑ ΓΝΩΡΙΣΟΥΜΕ ΤΟ ΘΕΟ

2010-04-28T10:52:00.004+03:00

ΑΓΙΟΥ ΣΙΛΟΥΑΝΟΥ ΤΟΥ ΑΘΩΝΙΤΟΥ

ΠΩΣ ΘΑ ΓΝΩΡΙΣΟΥΜΕ ΤΟ ΘΕΟ

Πολύ μας αγαπάει ο Κύριος· αυτό το έμαθα από το Άγιο Πνεύμα, που μου έδωσε Εκείνος κατά το μέγα Του έλεος. Γέρασα και ετοιμάζομαι για το θάνατο και γράφω την αλήθεια από αγάπη για τους ανθρώπους. Το Άγιο Πνεύμα, που μου έδωσε ο Κύριος, θέλει να σωθούν όλοι, να γνωρίσουν όλοι το Θεό.

Ήμουν χειρότερος κι από ένα βρωμερό σκύλο, εξαιτίας των αμαρτιών μου* σαν άρχισα όμως να ζητώ συγχώρηση από το Θεό, Αυτός μου έδωσε όχι μόνο τη συγχώρηση αλλά και το Άγιο Πνεύμα. Έτσι, εν Πνεύματι Αγίω, γνώρισα το Θεό.

Βλέπεις αγάπη που έχει ο Θεός για μας; Ποιος, αλήθεια, θα μπορούσε να περιγράψει την ευσπλαχνία Του;

Αδελφοί μου, πέφτω στα γόνατα και σας παρακαλώ, πιστεύετε στο Θεό, πιστεύετε πώς υπάρχει το Άγιο Πνεύμα, που μαρτυρεί για το Θεό σ΄ όλες τις εκκλησίες μας, αλλά και στην ψυχή μου.

Το Άγιο Πνεύμα είναι αγάπη. Και ή αγάπη αυτή πλημμυρίζει όλες τις ψυχές των ουρανοπολιτών αγίων. Και το ίδιο Άγιο Πνεύμα είναι στη γη, στις ψυχές όσων αγαπούν το θεό. Εν Πνεύματι 'Αγίω οι ουρανοί βλέπουν τη γη, ακούνε τις προσευχές μας και τις προσκομίζουν στο θεό. Ζούμε στη γη και δεν βλέπουμε το Θεό, δεν μπορούμε να Τον δούμε. Άλλα σαν έρθει το Άγιο Πνεύμα στην ψυχή, τότε θα δούμε το Θεό, όπως Τον είδε ο άγιος Στέφανος (Πράξ. 7:55-56). Η ψυχή και ο νους αναγνωρίζουν αμέσως με το Άγιο Πνεύμα ότι Αυτός είναι ο Κύριος. Έτσι ο άγιος Συμεών ο Θεοδόχος, με το Άγιο Πνεύμα, αναγνώρισε στο μικρό βρέφος τον Κύριο (Λουκ. 2:25-32). Έτσι και ο άγιος Ιωάννης ο Βαπτιστής, με το Άγιο Πνεύμα επίσης, αναγνώρισε τον Κύριο και Τον υπέδειξε στους ανθρώπους. Και στον ουρανό και στη γη, ο Θεός γνωρίζεται μόνο με το Άγιο Πνεύμα, όχι με την επιστήμη. Και τα παιδιά που δεν σπούδασαν καθόλου, γνωρίζουν τον Κύριο με το Άγιο Πνεύμα. Χωρίς το Άγιο Πνεύμα κανείς δεν μπορεί να γνωρίσει το Θεό και πόσο πολύ μας αγαπάει. Ακόμα κι αν διαβάζουμε πώς μας αγάπησε και έπαθε από αγάπη για μας, σκεφτόμαστε γι' αυτά μόνο με το νου, αλλά δεν καταλαβαίνουμε όπως πρέπει, με την ψυχή, την αγάπη του Χρίστου. Όταν όμως μας διδάξει, τότε γνωρίζουμε με ενάργεια και αισθητά την αγάπη· τότε γινόμαστε όμοιοι με τον Κύριο.

Καθένας μας μπορεί να κρίνει για το Θεό κατά το μέτρο της χάριτος του Αγίου Πνεύματος που γνώρισε. Γιατί πώς είναι δυνατό να σκεφτόμαστε και να κρίνουμε για πράγματα που δεν είδαμε ή δεν ακούσαμε και δεν ξέρουμε; Οι άγιοι λένε πώς είδαν το Θεό. Αλλά υπάρχουν και άνθρωποι που λένε ότι δεν υπάρχει Θεός. Είναι φανερό πώς μιλούν έτσι γιατί δεν Τον γνώρισαν αυτό όμως δεν σημαίνει καθόλου πώς ο θεός δεν υπάρχει.

Οι άγιοι μιλούν για πράγματα που πραγματικά είδαν και γνωρίζουν. Δεν λένε, για παράδειγμα, πώς είδαν ένα άλογο μήκους ενός χιλιομέτρου ή ένα πλοίο δέκα χιλιομέτρων, που δεν υπάρχουν. Κι εγώ νομίζω, πώς, αν δεν υπήρχε θεός, δεν θα μιλούσαν καν γι' Αυτόν στη γη. Οι άνθρωποι όμως θέλουν να ζουν σύμφωνα με το δικό τους θέλημα και γι' αυτό λένε πώς δεν υπάρχει θεός, βεβαιώνοντας έτσι μάλλον πώς υπάρχει.

Όλων των λαών ή ψυχή αισθανόταν πώς υπάρχει ο θεός, αν και δεν ήξεραν να λατρεύουν τον αληθινό θεό. Το Άγιο

Πνεύμα όμως δίδαξε πρώτα τους προφήτες, έπειτα τους αποστόλους, κατόπιν τους αγίους πατέρες και επισκόπους μας, κι έτσι έφτασε ως εμάς η αληθινή πίστη. Εμείς γνωρίσαμε τον Κύριο με το Άγιο Πνεύμα. Και όταν Τον γνωρίσαμε, τότε στερεώθηκε σ΄ Αυτόν ή ψυχή μας.

Γνωρίστε, λαοί, ότι πλαστήκαμε για να δοξάζουμε τον ουράνιο θεό, και μην προσκολλάστε στη γη, γιατί ο θεός είναι Πατέρας μας και μας αγαπάει σαν πολυπόθητα παιδιά Του.

Όποιος δεν γνωρίζει τη χάρη, δεν την επιζητεί. Οι άνθρωποι προσκολλήθηκαν στη γη, γι' αυτό Οι πιο πολλοί δεν ξέρουν πώς τίποτα το γήινο δεν μπορεί να συγκριθεί με τη γλυκύτητα του Άγιου Πνεύματος.

Πολλοί φιλονικούν για την πίστη - και δεν υπάρχει τέλος σ΄ αυτές τις φιλονικίες -, ενώ, αντί να φιλονικούμε, πρέπει να προσευχόμαστε μόνο στο Θεό και την Παναγία, και ο Κύριος θα μας δώσει το φωτισμό χωρίς φιλονικίες, και μάλιστα γρήγορα.

Πολλοί μελέτησαν όλες τις θρησκείες, αλλά δεν γνώρισαν την αληθινή πίστη όπως πρέπει. Όποιος όμως προσεύχεται στο Θεό με ταπείνωση να τον φωτίσει, σ΄ αυτόν ο Κύριος θα δώσει να μάθει πόσο αγαπάει τον άνθρωπο. Οι υπερόπτες ελπίζουν να μάθουν τα πάντα με το νου τους, αλλά ο Θεός τους έθεσε όρια.

Ο Κύριος είπε: "Όπου ειμί εγώ, εκεί και ο διάκονος ο εμός εσταί... ίνα θεωρή την δόξαν την εμήν" (πρβλ. Ίω. 12:26· 17:24). Οι άνθρωποι όμως δεν κατανοούν τις Γραφές, τις βρίσκουν σχεδόν ακατανόητες. Μόνο όταν τους διδάξει το Άγιο Πνεύμα, τότε όλα γίνονται κατανοητά και ή ψυχή αισθάνεται σαν να είναι στους ουρανούς. Γιατί το ίδιο Άγιο Πνεύμα είναι και στους ουρανούς και στη γη και στην Άγια Γραφή και στις ψυχές όσων αγαπούν το Θεό. Χωρίς Πνεύμα Άγιο Οι άνθρωποι πλανώνται και αδυνατούν να γνωρίσουν αληθινά το θεό και την ανάπαυση κοντά Του, έστω κι αν μελετούν συνεχώς. Ω αδελφοί, σας παρακαλώ και σας ικετεύω στο όνομα της ευσπλαχνίας του Θεού: Πιστεύετε στο Ευαγγέλιο και στη μαρτυρία της Άγιας Εκκλησίας, και τότε θα γευθείτε, ήδη άπ' αυτή τη γη, τη μακαριότητα του παραδείσου. Αληθινά, η βασιλεία του Θεού είναι μέσα μας: Η αγάπη του Θεού χαρίζει στην ψυχή τον παράδεισο. Πολλοί πρίγκιπες και άρχοντες εγκατέλειψαν τους θρόνους τους, όταν γνώρισαν την αγάπη του Θεού. Κι αυτό είναι ευνόητο, γιατί ή αγάπη του Θεού είναι φλογερή. Με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος ή χαρά της ψυχής φτάνει ως τα δάκρυα, και τίποτα επίγειο δεν μπορεί να συγκριθεί μαζί της.

Πόσο ευτυχισμένοι είμαστε εμείς οι ορθόδοξοι χριστιανοί! Τι Θεό έχουμε! Είναι αξιολύπητοι όσοι δεν γνώρισαν το Θεό. Αυτοί δεν βλέπουν το αιώνιο φως, και μετά το θάνατο πορεύονται στο αιώνιο σκοτάδι. Αυτό το ξέρουμε, γιατί το Άγιο Πνεύμα πληροφορεί μέσα στην Εκκλησία τους αγίους για το τι υπάρχει στον ουρανό και τι στον Άδη.

"Ω, πόσο αξιολύπητοι είναι οι πλανεμένοι άνθρωποι! Αυτοί δεν μπορούν να ξέρουν τι είναι η αληθινή χαρά. Μερικές φορές διασκεδάζουν και γελούν, αλλά το γέλιο και ή απόλαυση που δοκιμάζουν θα μεταβληθούν σε θρήνο και θλίψη. Δική μας χαρά είναι ο Χριστός. Με τα πάθη Του μας έγραψε στο βιβλίο της ζωής, και στη βασιλεία των ουρανών θα είμαστε αιώνια με το Θεό και θα βλέπουμε τη δόξα Του και θα ευφραινόμαστε μαζί Του. Η χαρά μας είναι το Άγιο Πνεύμα. Είναι τόσο γλυκό και ευχάριστο! Αυτό μαρτυρεί στην ψυχή για τη σωτηρία.

Τα επίγεια μαθαίνονται με την επίγεια διάνοια, ενώ ο Θεός και όλα τα επουράνια γνωρίζονται μόνο με το Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό παραμένουν απρόσιτα στο νου που δεν αναγεννήθηκε.

Τι μας εμποδίζει να γνωρίσουμε το θεό

Η απιστία προέρχεται από την υπερηφάνεια. Ό υπερήφανος ισχυρίζεται πώς θα γνωρίσει τα πάντα με το νου του και την επιστήμη, αλλά η γνώση του Θεού παραμένει ανέφικτη γι' αυτόν, γιατί ο Θεός γνωρίζεται μόνο με αποκάλυψη του Άγιου Πνεύματος.

Ο Κύριος αποκαλύπτεται στις ταπεινές ψυχές. Σ' αυτές δείχνει τα έργα Του, που είναι ακατάληπτα για το νου μας. Με τον φυσικό μας νου μπορούμε να γνωρίσουμε μόνο τα γήινα πράγματα, κι αυτά μερικώς, ενώ ο Θεός και όλα τα ουράνια γνωρίζονται με το Άγιο Πνεύμα.

Μερικοί μοχθούν σ΄ όλη τους τη ζωή για να μάθουν τι υπάρχει στον ήλιο ή στη σελήνη ή κάτι παρόμοιο, άλλ' αυτά δεν ωφελούν την ψυχή. Αν όμως προσπαθούσαμε να γνωρίσουμε τι υπάρχει μέσα στον άνθρωπο, τότε θα βλέπαμε στην ψυχή του αγίου τη βασιλεία των ουρανών, ενώ στην ψυχή του αμαρτωλού σκοτάδι και κόλαση. Και είναι ωφέλιμο να το ξέρουμε, γιατί θα είμαστε αιώνια είτε στη βασιλεία είτε στην κόλαση.

Ό νωθρός στην προσευχή εξετάζει με περιέργεια τα πάντα, όσα βλέπει στη γη και στον ουρανό, αλλά δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Κύριος ούτε προσπαθεί να το μάθει. Κι όταν ακούει διδασκαλία για το Θεό, λέει:

"Μα πώς είναι δυνατό να γνωρίσουμε το Θεό; Κι εσύ από που Τον γνωρίζεις;".

Θα σου πω: Μαρτυρεί το Άγιο Πνεύμα, Αυτό γνωρίζει και μας διδάσκει.

"Άλλα μήπως το Πνεύμα είναι ορατό;".

Οι απόστολοι Το είδαν να κατεβαίνει σε πύρινες γλώσσες, κι εμείς Το αισθανόμαστε μέσα μας. Είναι γλυκύτερο από κάθε τι γήινο. Αυτό γεύονταν οι προφήτες και μιλούσαν στο λαό και ο λαός τους πρόσεχε. Οι άγιοι απόστολοι έλαβαν Άγιο Πνεύμα και κήρυξαν σωτηρία στον κόσμο χωρίς να φοβούνται τίποτα, γιατί τους ενίσχυε αυτό το Πνεύμα. Το ίδιο και οι μάρτυρες και οι ασκητές πήγαιναν χαρούμενοι στο μαρτύριο και την κακοπάθεια. Γιατί το Άγιο Πνεύμα, το αγαθό και γλυκύ, έλκει την ψυχή στην αγάπη του Κυρίου. Κι έτσι η ψυχή, χάρη στη γλυκύτητα του Αγίου Πνεύματος, δεν φοβάται τα βασανιστήρια.

Πολλοί άνθρωποι λένε σήμερα πώς δεν υπάρχει Θεός. Μιλούν έτσι γιατί στην καρδιά τους ζει υπερήφανο πνεύμα, που τους υποβάλλει ψέματα κατά της Αλήθειας και της Εκκλησίας του Θεού. Νομίζουν πώς είναι σοφοί, ενώ στην πραγματικότητα δεν αντιλαμβάνονται καν ότι τέτοιοι λογισμοί δεν είναι δικοί τους, αλλά προέρχονται από τον εχθρό. Αν όμως κανείς τους δεχτεί στην καρδιά του και τους αγαπήσει, τότε γίνεται συγγενής με το πονηρό πνεύμα. Και είθε να μη δώσει ο Θεός σε κανένα να πεθάνει σε τέτοια κατάσταση.

Αντίθετα, στην καρδιά των αγίων ζει η χάρη του Αγίου Πνεύματος, που τους κάνει συγγενείς του Θεού. Οι άγιοι νιώθουν ολοκάθαρα πώς είναι πνευματικά παιδιά του ουράνιου Πατέρα, και γι' αυτό λένε: "Πάτερ ημών...".

Η υπερηφάνεια εμποδίζει την ψυχή να μπει στο δρόμο της πίστεως. Στον άπιστο δίνω μια συμβουλή. Ας πει: "Κύριε, αν υπάρχεις, φώτισε με, και θα Σε υπηρετήσω μ΄ όλη μου την καρδιά και μ' όλη μου την ψυχή". Και ο Κύριος θα φωτίσει οπωσδήποτε μια τέτοια ταπεινή σκέψη και προθυμία για την υπηρεσία του Θεού. Δεν πρέπει όμως να λέει: "Αν υπάρχεις, παίδεψε με". Γιατί αν έρθει η τιμωρία, είναι δυνατό να μη βρει τη δύναμη να ευχαριστήσει το Θεό και να μετανοήσει.

Όταν ο Κύριος σε φωτίσει, τότε ή ψυχή σου θα Τον αισθανθεί, θα αισθανθεί πώς την συγχώρησε και την αγαπάει. Θα το μάθεις με την πείρα σου, και η χάρη του Αγίου Πνεύματος θα μαρτυρεί στην ψυχή τη σωτηρία, και θα θέλεις τότε να διακηρύσσεις σ" όλο τον κόσμο: "Πόσο πολύ μας αγαπάει ο Κύριος!".

Ό Απόστολος Παύλος, όσο δεν γνώριζε τον Κύριο, Τον καταδίωκε. Όταν όμως Τον γνώρισε, τότε γύρισε σ΄ όλη την οικουμένη κηρύσσοντας το Χριστό.

Για να σωθείς, είναι ανάγκη να ταπεινωθείς. Γιατί τον υπερήφανο, και με τη βία να τον βάλεις στον παράδεισο, κι εκεί δεν θα βρει ανάπαυση. Κι εκεί δεν θα είναι ικανοποιημένος και θα λέει: "Γιατί δεν είμαι εγώ στην πρώτη θέση;". Αντίθετα, ή ταπεινή ψυχή είναι γεμάτη αγάπη και δεν επιδιώκει πρωτεία, αλλά επιθυμεί για όλους το καλό και ευχαριστιέται με όλα.

Δείξαμε μεγάλη αμέλεια και δεν καταλαβαίνουμε πια αν υπάρχει η κατά Χριστόν ταπείνωση και αγάπη. Βέβαια, η ταπείνωση αυτή και ή αγάπη γίνονται γνωστές μόνο με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Εμείς όμως δεν ξέρουμε ότι, για να προσελκύσουμε τη χάρη κοντά μας, πρέπει να την ποθήσουμε μ' όλη μας την ψυχή. Άλλα πώς θα ποθήσουμε κάτι που δεν το γνωρίζουμε καθόλου; Και όμως, όλοι μας τη γνωρίζουμε τη χάρη, έστω και λίγο, γιατί το Άγιο Πνεύμα κινεί κάθε ψυχή στην αναζήτηση του Θεού.

"Ω, πώς πρέπει να παρακαλούμε τον Κύριο να δώσει στην ψυχή το ταπεινό Άγιο Πνεύμα! Ή ταπεινή ψυχή έχει μεγάλη ανάπαυση, ενώ η υπερήφανη βασανίζει η ίδια τον εαυτό της. Ο υπερήφανος δεν γνωρίζει την αγάπη του Θεού και βρίσκεται μακριά Του. Υπερηφανεύεται πώς είναι πλούσιος ή επιστήμων ή ένδοξος, μα δεν ξέρει την τραγικότητα της φτώχειας και της απώλειας του, αφού δεν γνώρισε το Θεό. Απεναντίας, εκείνον που αγωνίζεται εναντίον της υπερηφάνειας, τον βοηθάει ο Κύριος να νικήσει αυτό το πάθος.

Είναι αδύνατο ν' αγαπήσουμε και να γνωρίσουμε τον Κύριο, αν δεν ζήσουμε σύμφωνα με τις εντολές Του. Ό άνθρωπος όμως από μόνος του είναι ανίκανος να τηρήσει τις εντολές του θεού. Γι' αυτό ο Ιησούς είπε: Αιτείτε, και δοθήσεται υμίν" (Ματθ. 7:7). Αν δεν ζητάμε, βασανίζουμε μόνοι μας τον εαυτό μας και χάνουμε τη χάρη του Αγίου Πνεύματος.

Στον αγώνα μας πρέπει να είμαστε ανδρείοι. Ό Κύριος αγαπάει την ανδρεία και συνετή ψυχή. Αν δεν έχουμε ανδρεία και σύνεση, τότε πρέπει να τα ζητάμε από το Θεό και να υπακούμε στους πνευματικούς, γιατί σ΄ αυτούς ζει η χάρη του Άγιου Πνεύματος. Ό άνθρωπος μάλιστα, που ο νους του έπαθε βλάβη από δαιμονική ενέργεια, ιδίως αυτός πρέπει να υπακούει στον πνευματικό και να μην εμπιστεύεται καθόλου τον εαυτό του.

Οι ψυχικές συμφορές μας έρχονται από την υπερηφάνεια, ενώ τις σωματικές τις παραχωρεί πολλές φορές ο Θεός από αγάπη για μας, όπως έγινε με τον πολύαθλο Ιώβ.

Είναι πολύ δύσκολο να διαγνώσεις μέσα σου την υπερηφάνεια. Να όμως μερικά συμπτώματα: Αν σε προσβάλλουν δαίμονες ή σε βασανίζουν κακοί λογισμοί, αυτό σημαίνει πώς δεν έχεις ταπείνωση. Γι' αυτό, έστω κι αν δεν αντιλήφθηκες την υπερηφάνεια σου, ταπεινώσου. Αν είσαι οξύθυμος ή, όπως λένε, νευρικός, αυτό είναι αληθινή συμφορά. Κι αν πάσχεις από παροξυσμούς και φοβίες, θα γιατρευτείς με τη μετάνοια, με το ταπεινό φρόνημα και με την αγάπη για τον αδελφό σου, ακόμα και για τους εχθρούς. Όποιος δεν αγαπάει τους εχθρούς, σ5 αυτόν δεν έχει κατοικήσει ακόμα ή χάρη του Θεού.

Στην πλάνη πέφτει κανείς είτε από απειρία είτε από υπερηφάνεια. Κι αν είναι από απειρία, ο Κύριος θεραπεύει γρήγορα αυτόν που πλανήθηκε. Αν όμως είναι από υπερηφάνεια, τότε θα υποφέρει για πολύν καιρό η ψυχή, ώσπου να μάθει την ταπείνωση, και τότε θα θεραπευθεί από τον Κύριο.

Στην πλάνη πέφτουμε όταν νομίζουμε πώς είμαστε πιο συνετοί και έμπειροι από τους άλλους, ακόμα κι από τον πνευματικό μας πατέρα. Έτσι σκέφτηκα κι εγώ με την απειρία μου, και γι' αυτό υπέφερα. Ευχαριστώ βαθιά το Θεό, γιατί έτσι με ταπείνωσε, με νουθέτησε και δεν πήρε το έλεος Του από μένα. Και τώρα σκέφτομαι πώς χωρίς εξομολόγηση στον πνευματικό δεν είναι δυνατό ν΄ απαλλαγούμε από την πλάνη, γιατί στον πνευματικό έδωσε ο Θεός τη χάρη του "δεσμείν και λύειν".

Η κοινωνία με το Θεό

Όποιος αγαπάει τον Κύριο, σκέφτεται πάντα Εκείνον. Η θύμηση του Θεού γεννάει την προσευχή. Αν δεν θυμάσαι τον Κύριο, τότε και δεν θα προσεύχεσαι και χωρίς την προσευχή, δεν θα παραμείνει ή ψυχή στην αγάπη του Θεού, γιατί η χάρη του Άγιου Πνεύματος έρχεται με την προσευχή.

Η προσευχή προφυλάσσει τον άνθρωπο από την αμαρτία, γιατί ο νους, όταν προσεύχεσαι, είναι απασχολημένος με το Θεό και στέκεται με ταπεινό Πνεύμα ενώπιον του Κυρίου, τον Όποιο γνωρίζει ή ψυχή του προσευχομένου.

Ο αρχάριος όμως χρειάζεται χειραγωγό, επειδή η ψυχή, πριν έρθει η χάρη του Άγιου Πνεύματος, έχει μεγάλο πόλεμο εναντίον των έχθρων και δεν μπορεί να διακρίνει ή ίδια αν ή γλυκύτητα που δοκιμάζει προέρχεται από τον εχθρό. Αυτό μπορεί να το διακρίνει μόνο εκείνος που γεύθηκε ο ίδιος το Άγιο Πνεύμα. Αυτός αναγνωρίζει τη χάρη κατά τη γεύση.

Όποιος θέλει να ασκεί την προσευχή χωρίς χειραγωγό και, μέσα στην υπερηφάνεια του, φαντάζεται πώς μπορεί να τη διδαχθεί από τα βιβλία, αυτός βρίσκεται κιόλας στην πλάνη. Τον ταπεινό όμως τον προστατεύει ο Κύριος· έτσι, αν πράγματι δεν υπάρχει έμπειρος οδηγός, αυτός καταφεύγει στον υπάρχοντα πνευματικό, και ο Κύριος θα τον σκεπάσει χάρη στην ταπείνωση του. Σκέψου ότι στον πνευματικό ζει το Άγιο Πνεύμα, και αυτός θα σου πει το ωφέλιμο. Αν όμως σκεφτείς πώς ο πνευματικός ζει με αμέλεια και διερωτηθείς, "Πώς είναι δυνατό να έχει το Άγιο Πνεύμα;", θα υποστείς εξαιτίας αυτής της σκέψης σου μεγάλο πειρασμό, και ο Κύριος θα σε ταπεινώσει και θα επιτρέψει να πέσεις σε κάποια πλάνη.

Η προσευχή δίνεται στον προσευχόμενο. Η προσευχή που γίνεται μόνο από συνήθεια, χωρίς καρδιά συντριμμένη για τις αμαρτίες της, δεν είναι αρεστή στο θεό.

Ω άνθρωπε, μάθε την κατά Χριστόν ταπείνωση, και ο Κύριος θα σου χαρίσει να γευθείς τη γλυκύτητα της προσευχής. Η θεία χάρη δεν αφαιρεί την ελευθερία, αλλά συνεργεί μόνο στην εκπλήρωση των εντολών του Θεού. Ό Αδάμ βρισκόταν στην κατάσταση της χάριτος, αλλά δεν του αφαιρέθηκε το αυτεξούσιο. Οι άγγελοι παραμένουν επίσης στο Άγιο Πνεύμα, αλλά δεν τους έχει αφαιρεθεί η ελεύθερη βούληση.

Ο Κύριος έδωσε στη γη το Άγιο Πνεύμα· και όσοι το έλαβαν, αισθάνονται τον παράδεισο μέσα τους.

Ίσως πεις: "Γιατί λοιπόν δεν έχω κι εγώ μια τέτοια χάρη;". Επειδή εσύ δεν παραδόθηκες στο θέλημα του Θεού, αλλά ζεις σύμφωνα με το δικό σου θέλημα.

Παρατηρήστε εκείνον που αγαπάει το θέλημα του: Δεν έχει ποτέ ειρήνη στην ψυχή του και δεν ευχαριστιέται με τίποτα. Γι' αυτόν όλα γίνονται όπως δεν θα έπρεπε. Όποιος όμως δόθηκε ολοκληρωτικά στο θέλημα του Θεού, έχει την καθαρή προσευχή και η ψυχή του αγαπάει τον Κύριο.

Έτσι δόθηκε στο Θεό η Υπεραγία Παρθένος: "Ιδού Η δούλη Κυρίου γένοιτο μοι κατά το ρήμα σου" (Λουκ. 1:38).

Αν λέγαμε κι εμείς, "Ιδού ο δούλος Κυρίου· γένοιτο μοι κατά το ρήμα σου", τότε τα ευαγγελικά λόγια του Κυρίου θα ζούσαν στις ψυχές μας, η αγάπη του Θεού θα βασίλευε σ΄ όλον τον κόσμο και η ζωή στη γη θα ήταν απερίγραπτα ωραία.

Άλλα μολονότι τα λόγια του Κυρίου ακούγονται τόσους αιώνες σ΄ όλη την οικουμένη, οι άνθρωποι δεν τα καταλαβαίνουν και δεν θέλουν να τα παραδεχθούν. Όποιος όμως ζει σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, αυτός θα δοξαστεί και στον ουρανό και στη γη.

Αρχιμανδρίτης Βασίλειος Γοντικάκης

2009-11-05T18:19:00.000+02:00

(πρώην Ηγούμενος Ι. Μ. Ιβήρων - Αγ. Όρους)"

Α’

Πολλά λέγονται και γράφονται για τη Συνθήκη του Σένγκεν και το «ηλεκτρονικό φακέλωμα». Πολλοί θρησκευτικοί και πολιτικοί παράγοντες αγωνίζονται με θέρμη πάνω στο θέμα.

Αναμφίβολα το φαινόμενο της Συνθήκης αυτής και όλων των σχετικών που προηγούνται και έπονται είναι επακόλουθο μιας γενικωτέρας καταστάσεως. Και δεν μπορούμε να εξετάσουμε ένα θέμα σωστά αν το απομονώσουμε από όλα τα άλλα που το συναπαρτίζουν. Οπως δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε τα συμπτώματα μιας αρρώστιας αν δεν κάνουμε τη διάγνωση από πού προέρχεται και πώς ριζικά θεραπεύεται.

Πάνω σ' αυτή την προσπάθεια διαγνώσεως και θεραπείας τολμά να ψελίσει κάποια λόγια ο υπογράφων μεταφέροντας μηνύματα που χαρίζει ο λειτουργικός κόσμος του Αγίου Ορους και η κοινωνία των Αγίων, ζώντων και κεκοιμημένων.

Αν κάτι καλό λέγεται, οφείλεται σε άλλους. Αν κάτι ηχεί παράφωνα, οφείλεται στον υποφαινόμενο και ζητεί συγγνώμη.

* * *

Με την πρόοδο της επιστήμης, της τεχνολογίας και ιδίως της ηλεκτρονικής έχουν δοθεί στα χέρια του ανθρώπου δυνατότητες πολλές, επικίνδυνες και ανεξέλεγκτες, που φαίνεται να ξεπερνούν την πνευματική ωριμότητα και σύνεσή του.

Ολοι το νιώθουμε, χωρίς καμία εξαίρεση, ότι ζούμε σε μια κρίσιμη εποχή· ότι συμβαίνουν πράγματα πρωτόγνωρα και πρωτάκουστα στην ανθρωπότητα· ότι αυτά αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο.

Καταστρέφουμε τον πλανήτη που μας φιλοξενεί. Φτάσαμε στη μόλυνση του περιβάλλοντος, στη διεύρυνση της τρύπας του όζοντος, στο φαινόμενο του θερμοκηπίου, στην όξινη βροχή, στα μολυσμένα φρούτα και νερά. Γίναμε μανιακοί της πάση θυσία δυνάμεως. Λατρεύουμε το χρήμα. Διψούμε για εξουσία. Θυσιάζουμε τα πάντα. Εμπορευόμαστε τον θάνατο. Και τα παιδιά τα ποτίζουμε ναρκωτικά προκειμένου να αυξήσουμε τον πλούτο, την ισχύ, την επιρροή μας.

Δημιουργήσαμε τράπεζες πληροφοριών, αίματος, σπέρματος, εμβρύων. Παρεμβαίνουμε στα μυστήρια της γενετικής. Αλλιώνουμε τη θεόσδοτη φύση και αρχή της δημιουργίας.

Δημιουργούμε ανθρώπους του σωλήνα, κλωνοποιημένα όντα. Ετοιμάζουμε ανθρώπους τραυματισμένους, από κατασκευής ελλιπείς. Αντί για μήτρα μητέρας, να έχουν σωλήνες ή μήτρα μητριάς. Και γεννιούνται πλάσματα, έρχονται στη μήτρα της σημερινής κοινωνίας, που τα μορφώνει και τα οδηγεί σε χαμηλά ενδιαφέροντα και κλειστές προοπτικές. Οχι άνω θρώσκοντα (ανθρώπινα) αλλά κάτω πορευόμενα προς το αδιέξοδο, το τέλμα, την απόγνωση, τον θάνατο.

Και τις αγελάδες τρελάναμε και τον άνθρωπο κάναμε νούμερο. Ο φόβος απλώνεται. Διοργανώνονται συνέδρια, συσκέψεις ειδικών και αρμοδίων σε τοπική ή παγκόσμια κλίμακα. Αλλά μας έχει ξεφύγει ο έλεγχος. Το συγκράτημα στον κατήφορο είναι μηδαμινό· η χιονοστιβάδα προχωρεί, διογκούται και κατρακυλά, ασχέτως των προσπαθειών μας.

Μέσα σ' αυτό το κλίμα, την κατάσταση, τι κάνουμε; Υπάρχει ελπίδα; Αναμφίβολα ναι· αν θέλουμε να δούμε την πραγματικότητα κατάματα, ειλικρινά και έντιμα, χωρίς φοβίες ότι καταστραφήκαμε τελεσίδικα ούτε στρουθοκαμηλισμούς που μας αποκρύπτουν τη ρίζα του προβλήματος.

Πάντως χρειάζεται προσοχή, γιατί μέσα σ' αυτό το κλίμα ευδοκιμούν ζιζάνια. Γεμίσαμε ψευδοπροφήτες. Θρησκείες χωρίς Θεό. Λατρείες δαιμονικές. Αντιχρίστους και αντιευαγγέλια. Προφήτες κακών, εμπορευόμενους τον φόβο του κόσμου.

Ο Κύριος το λέει ξεκάθαρα ότι πολλοί ψευδοπροφήτες θα παρουσιασθούν στους εσχάτους χρόνους, που θα προσπαθήσουν να πλανήσουν, ει δυνατόν, και τους εκλεκτούς. Προσέξτε μην πλανηθείτε. Αν σας πουν: Ιδού εν τη ερήμω εστί, μη εξέλθητε· ιδού εν τοις ταμείοις, μη πιστεύσητε. Γιατί η παρουσία του Υιού του ανθρώπου είναι σαν την αστραπή που φωτίζει την υπ' ουρανόν.

Αυτή η αστραπή της θεότητος είναι το φως το αληθινό που φωτίζει πάντα άνθρωπον ερχόμενον εις τον κόσμον. Σώζει τον κόσμο. Πείθει εσωτερικά τον άνθρωπο, γιατί του χαρίζει ειρήνη και βεβαιότητα, γιατί του λέει την αλήθεια όλη. Δεν τεμαχίζει ούτε αποκρύπτει. Ενώ οι ψευδοπροφήτες φέρνουν τη σύγχυση. Αντί να λύνουν προβλήματα, προχέουν σκότος. Αντί να βοηθούν, βασανίζουν τον κόσμο. Βλέπουν είδωλα. Εμπαίζονται από τον πονηρό. Τους δείχνει τη μία πλευρά. Παίρνουν ένα τμήμα, το απολυτοποιούν. Και φθάνουν στην κόλαση του μισού και του μίσους. Τους ξεφεύγει το όλο και έτσι περιφρονούν και το επιμέρους.

Αλλά και αυτό κάνει καλό, γιατί, όπως λέει ο Απόστολος, «δει και αιρέσεις είναι, ίνα οι δόκιμοι φανεροί γένωνται».

Δεν φοβάται η Ορθοδοξία τις αιρέσεις, όπως το αγαθόν δεν φοβάται το κακόν. Τα πάντα χρήται αγαθοπρεπώς ο Θεός. Η δυσοσμία του κλειστού χώρου της αιρέσεως αναγκάζει αυτούς που έχουν αισθήσεις και οσφραίνονται να βγουν στον ανοικτό χώρο της υγείας, της Ορθοδοξίας, του φωτός, για να ανασάνουν.

* * *

Ακούγεται συχνά από πολλούς ότι μέσα στην Ευρώπη είμαστε οι λίγοι, οι μικροί, η θρησκευτική και πολιτιστική μειονότης. Μεθοδεύεται η συρρίκνωση, αποδυνάμωση και εξάρθρωση της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού. Θα αφομοιωθούμε, θα διαλυθούμε...

Με τον τρόπο που μιλούν και γράφουν ενσπείρουν εκούσια ή ακούσια τον πανικό με δόσεις. Εχουν αποδεχθεί ότι είμαστε γραικύλοι και ψοφοδεείς. Αγόμεθα και φερόμεθα από τους ισχυρούς, που είναι οι πολλοί και οι πλούσιοι. Πηγαινοερχόμαστε πέρα - δώθε σαν το εκκρεμές. Δεν έχουμε έρμα. Είμαστε χαμένοι.

Ετσι δεν δίδουν κουράγιο με τον λόγο τους. Δεν διαφαίνεται διά των σιωπών που παρεμβάλλονται στα λεγόμενά τους (και αυτές οι σιωπές λένε τα πολλά και κύρια) ότι πιστεύουν και ζουν το γεγονός πως στην πίστη και στη ζωή που σαρκώνεται και φανερώνεται στη Θεία Λειτουργία υπάρχει κάποια δύναμη σωτήρια, αναντικατάστατη και ανίκητη από τον πονηρό, η οποία σώζει εν γνώσει τους πιστούς και παρέχει την ελπίδα και αναμφισβήτητη δυνατότητα σωτηρίας του σύμπαντος κόσμου.

Αυτοί που έτσι μιλούν έχουν την εντύπωση ότι αμύνονται υπέρ της ελληνικής παραδόσεως και της Ορθοδόξου πίστεως. Αλλά, χωρίς ίσως να το αντιληφθούν, έχουν τόσο πολύ επηρεασθεί οι ίδιοι από τη στενή λογική του παρόντος αιώνος που και την Ορθοδοξία αγνοούν και την Ελλάδα βασανίζουν.

Τίποτε που οδηγεί στην απόγνωση δεν προέρχεται από την Εκκλησία. Και τίποτε που εθελοτυφλοί αγνοώντας την τραγικότητα των καιρών δεν σχετίζεται με την τόλμη της πίστεως.

Ποιος σας είπε άλλωστε ότι διαφέρει ο νόμος της ζούγκλας από εκείνον της σημερινής ζωής; Και ποιος σας είπε ότι δεν έχει αντοχή η πίστη και η Παράδοσή μας, όχι μόνο τις δοκιμασίες να ξεπεράσει, αλλά να είναι ευγνώμων και προς αυτούς που τις προκαλούν;

Και ποιος σας είπε ποτέ ότι οι Ελληνες νίκησαν στην ιστορία με την αριθμητική υπεροχή και ότι το θαύμα της πίστεως στηρίζεται στη στατιστική;

Πάντοτε ο δυναμισμός του ελληνικού και Ορθοδόξου βρίσκεται στο ελάχιστο και αδύνατο, που κρύβει μέσα του κάτι το μέγιστο πνευματικά. Και Αυτό από μόνο του φανερώνει κάποια θεϊκή ευγένεια και λεπτότητα ανθρωπιάς που σώζει τον αδύνατο, χωρίς να τον πληγώνει, και είναι ξένο προς τη βαρβαρότητα του άγαν, που συνθλίβει τον άνθρωπο, χωρίς να τον υπολογίζει.

Το κακό δεν είναι όλες οι σύγχρονες δοκιμασίες· το κακό και επικίνδυνο για όλους είναι:

Οταν οι Ορθόδοξοι θεολόγοι και ιερωμένοι δεν μιλούμε τη γλώσσα της Ορθοδοξίας, της ανατροπής της καθεστηκυΐας τάξεως της φθοράς, δεν μιλούμε τη γλώσσα της αγάπης της Θείας Λειτουργίας, που είναι η μητρική γλώσσα του ανθρώπου. Αλλά αμυνόμαστε απλώς λογικά, στηριζόμενοι στην ισχύουσα νομοθεσία, για τη συνταγματική ελευθερία του ατόμου (ανεπαρκή για τον άνθρωπο πράγματα, που δεν τα περιμένει από μας).

Και όταν οι πολιτικοί σκέφτονται για την Ελλάδα με τη λογική της Δύσεως· ξεχνούν το θεόπλαστο είναι τους και ενεργούν σαν να μην ήταν ιερή η αποστολή που τους ανέθεσε η «εκκλησία του δήμου». Σαν να μην είχαν από την Παράδοσή μας τη δυνατότητα να δουν το πνευματικό περιεχόμενο της όποιας πολιτικής, πολιτιστικής ή στρατιωτικής αποστολής τους.

Ετσι διαπληκτιζόμαστε στείρως· αποπροσανατολίζουμε τον λαό και δημιουργούμε ηττοπάθεια και πνεύμα δειλίας στους πιστούς, λέγοντας ότι είμαστε λίγοι, γραικύλοι...

Κλασικά παραδείγματα που μας κρίνουν και μας οδηγούν παρουσιάζονται ο Αγιος Κοσμάς ο Αιτωλός και ο Στρατηγός Μακρυγιάννης.

Ο πρώτος, όντας άγιος Ορθόδοξος μοναχός, ξέρει τι κάνει· και χωρίς να βάλει νερό στο κρασί της πίστεώς του, σώζει και τον Τόπο του.

Και ο δεύτερος, όντας συνειδητός Ελληνας, που πολεμά για την ελευθερία της πατρίδας του, φανερώνει τη δύναμη της πίστεως και την αρχοντιά της τιμιότητός του με τον τρόπο που ζει, αγωνίζεται και γράφει.

* * *

Πολλοί, θέλοντας να στηρίξουν την άποψή τους, που προκαλεί αίσθημα φόβου και τρόμου, αναφέρουν κάποια μενονωμένα χωρία της Αποκαλύψεως του Αγίου Ιωάννου. Αλλά αυτή η απομόνωση χωρίων είναι έργο των αιρετικών και πλανεμένων, για να σκορπίσουν ταραχή και να δημιουργήσουν σύγχυση.

Αντιθέτως ο Αγιος Ιωάννης ο Θεολόγος εν Πνεύματι αγίω βλέπει το σύνολο. Και γράφει ό,τι γράφει όχι για να τρομοκρατήσει, αλλά για να παρηγορήσει και να ενισχύσει με το να πει όλη την αλήθεια, χωρίς να κρύψει ή να παραποιήσει τίποτε. Και όταν λέει: «Εγώ, Ιωάννης, ο αδελφός υμών, εγενόμην εν πνεύματι εν τη κυριακή ημέρα... και είδον ουρανόν καινόν και γην καινήν», είναι σαν να λέει: Εγώ, ο αδελφός υμών Ιωάννης, λειτουργήθηκα.

Και βλέπει στον λειτουργικό χρόνο διαμιάς όλα όσα συνέβησαν, συμβαίνουν και θα συμβούν. Δεν ωραιοποιεί την αμαρτία. Δεν αρνείται την πραγματικότητα της πλάνης, την παρουσία του πονηρού. Γνωρίζει «τα βαθέα του σατανά», την προσπάθεια και το έργο του. Και τα γράφει όλα αυτά ξεκάθαρα, επειδή ξέρει πού καταλήγουν, σε ποιον ανήκει η τελική νίκη. Οι πάντες θα πολεμήσουν με το Αρνίον και το Αρνίον το εσφαγμένον θα τους νικήσει.

Ετσι η «Αποκάλυψις», το φοβερότερο βιβλίο της Καινής Διαθήκης με τις τερατόμορφες εμφανίσεις του πονηρού, τις αρρώστιες, θεομηνίες και συμφορές, αποδεικνύεται το πιο χαρούμενο, μελωδικό και επινίκιο τροπάριο, η «καινή ωδή» προς το αδύνατο Αρνίον, το εσφαγμένον από καταβολής κόσμου, που είναι η σάρκωση, η φανέρωση, της θυσιαστηρίου προσφοράς· της Αγάπης, η οποία δημιούργησε τα πάντα, τα συντηρεί και τα κατευθύνει.

«Αξιόν εστι το Αρνίον το εσφαγμένον λαβείν την δύναμιν και πλούτον και σοφίαν και ισχύν και τιμήν και δόξαν και ευλογίαν» (Αποκ. 5,13).

Είναι τολμηρός ο Αγιος Ιωάννης, ξεκάθαρος και αληθινός. Κινείται από το Αγιο Πνεύμα. Και αν πολλά δεν τα καταλαβαίνεις· αν είναι σκοτεινά, δυσερμήνευτα, αν λέγονται συμβολικώς· και γι' αυτό οι Πατέρες δεν τα ερμηνεύουν κατά λέξιν· όμως δι' όλων αυτών σε πείθει, σε αναπαύει, σου μεταγγίζει εσωτερική ειρήνη και βεβαιότητα.

Ο λόγος του είναι απόλυτος και σαφής. Δεν ανέχεται μεσαίες λύσεις: «Οφειλες να ήσουν θερμός ή ψυχρός· επειδή είσαι χλιαρός, θα σε κάνω εμετό».

Συμπεριφέρεται παντοκρατορικά. Δεν προτείνει λύσεις αμφίβολες, εφήμερης παρηγοριάς, που οδηγούν σε οριστική καταδίκη. Δεν ερεθίζει κτυπώντας τους «κακούς» ούτε κολακεύει αποκοιμίζοντας τους «καλούς». Δίδει τη δυνατότητα σε όλους να κινηθούν ελεύθερα. Εχει τη συνείδηση ότι υπηρετεί και ζητεί την αλήθεια, γι' αυτό και μεταφέρει τον αγώνα στον ανοιχτό χώρο της ελευθερίας: «Ο αδικών αδικησάτω έτι, και ο ρυπαρός ρυπαρευθήτω έτι, και ο δίκαιος δικαιοσύνην ποιησάτω έτι, και ο άγιος αγιασθήτω έτι» (Αποκ. 22,11).

Μέσα σ' αυτή την ελευθερία που παρέχεται εξίσου σε όλους, δικαίους και αδίκους, υπάρχει η δυνατότητα στον καθαρό να καθαρθεί έτι, γιατί έχει ακαθαρσία μέσα του. Και στον ρυπαρό και άδικο να μετανοήσει, να έλθει στο φως, γιατί η αληθινή του ύπαρξη ζητεί το φως, την καθαρότητα, και όχι τη ρυπαρότητα και αδικία.

Αυτή είναι η σωτήρια και επικίνδυνη διά της ελευθερίας αγωγή που δίδεται στην Ορθοδοξία. Καταργεί, όσο και αν στοιχίζει για τον άνθρωπο, το ψέμα. Διαγράφει την κατά φαντασίαν αγιότητα. Μιλά σε όλους με αγάπη. Τους τιμά με το να τους ωθεί σε δρόμους δύσκολους, προσωπικού αγώνα. Τους αγκαλιάζει παρέχοντάς τους ελευθερία. Τους κρατά μαζί του, ενώ φαίνεται ότι τους πετά σε θάλασσα επικίνδυνης περιπέτειας και μοναξιάς. Και όλα αυτά γιατί θέλει να σωθεί ο άνθρωπος, όχι να κουτσουρευθεί. Να ανατείλει από μέσα του συνειδητά το κεκρυμμένο μεγαλείο του, που ανακεφαλαιώνει το όλον.

Μέσα σ' αυτό το τετελειωμένο λειτουργικά μυστήριο της σωτηρίας, όπου «κατεπόθη ο θάνατος εις νίκος» (Α' Κορ. 15,54) ο άνθρωπος βρίσκει τον εαυτό του και τον λόγο υπάρξεως του κόσμου.

Η Αποκάλυψις του Αγίου Ιωάννου είναι η φανέρωση της λειτουργικής εμπειρίας και πληρότητος. Και η Θεία Λειτουργία της Ορθοδόξου Εκκλησίας είναι το ανοικτό παράθυρο της αποκαλύψεως της αλήθειας, απ' όπου βλέπει ο πιστός τον χρόνο συνεσταλμένο λειτουργικά και τον κόσμο φωτισμένο θεία Χάριτι.

Αν κατά χάριν δεν σου αποκαλυφθεί λειτουργικά το σύνολο, αγνοείς και το επιμέρους, έστω και αν νομίζεις ότι το έχεις στα μάτια σου μπροστά και το κρατάς στα χέρια· το αγνοείς, το υποτιμάς, το συκοφαντείς, γιατί το χωρίζεις από το όλο.

Αν δούμε για λίγο το σύνολο της ιστορίας, μέσα στο φως της λειτουργικής αλήθειας, ησυχάζουμε και βλέπουμε ότι υπάρχει συνέχεια και συνοχή. Ετσι ο άνθρωπος που ζει εν Χριστώ ξέρει σε ποιον ανήκει η τελική νίκη. Δεν το συζητεί, γιατί το ζει. Δεν διερωτάται ούτε είναι περίεργος για το πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα, γιατί λειτουργικώς και αυτά που φαίνεται να διακυβεύονται είναι τελειωμένα και έχει αυτά που αναμένονται.

Μέσα στη Μεγάλη Παρασκευή φωτίζει η χαραυγή της Αναστάσεως. Μέσα στην Εκκλησία η ζωή είναι σταυροαναστάσιμη και το πένθος χαροποιό. Διά του σταυρού έρχεται η όντως χαρά. Και συλλειτουργούν στο μυστήριο της σωτηρίας μας οι δοκιμασίες με την αγαλλίαση, η θλίψη με την παράκληση, όπως συλλειτουργούν στο ζωντανό δέντρο οι πικρές ρίζες στη σκοτεινή γη με τους κλάδους, τα άνθη και τους καρπούς στο φως του ήλιου και της ζωής.

Ζώντας μέσα σ' αυτή την ολοκληρωμένη ζωή της ζωηφόρου νεκρώσεως, της χαράς που βλαστάνει από τον θρήνο της μετανοίας, οι πιστοί είναι έτοιμοι για ό,τι ο Θεός επιτρέψει. Και το Ευαγγέλιο ξεκάθαρα προτρέπει: Μην προμελετήσετε πώς ή τι θα πείτε, πώς θα απολογηθείτε, γιατί εκείνη την ώρα θα σας δοθεί λόγος. Και δεν θα είσθε εσείς, αλλά το πνεύμα του Θεού που θα ομιλεί.

Οντες γεμάτοι από το πνεύμα του Θεού οι μάρτυρες ήδη και την ώρα του μαρτυρίου όχι μετά απ' αυτό βρίσκονταν μέσα στην ανεκλάλητη χαρά του παραδείσου. Και οι Νεομάρτυρες πήγαιναν στα βάσανα ως προς ξεφαντώματα, όπως αναφέρει ο Αγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης. Επειδή είχαν το κουράγιο του νικητού, του σωσμένου και εμπεπλησμένου με τη σώζουσα χάρη· πριν, κατά και μετά το μαρτύριο.

Ετσι ζουν οι πιστοί λειτουργικά αυτό που λέγεται ξεκάθαρα, ότι ο Θεός «ουκ απέστη πάντα ποιών, έως ημάς εις τον ουρανόν ανήγαγε και την βασιλείαν αυτού εχαρίσατο την μέλλουσαν». Εχουμε και τρεφόμαστε από την ζωήν, την τροφήν και βασιλείαν την μέλλουσαν. Τα προσδοκώμενα δεινά, μέσα στη Θεία Λειτουργία, μέσα στην Αποκάλυψη, είναι ήδη παρόντα και περασμένα, γιατί έχουμε φθάσει στο τέλος. Ζούμε εν Χριστώ, που ειναι το Α και το Ω.

Και ο κεχαριτωμένος πιστός όχι μόνο γνωρίζει την αρχή και το τέλος, αλλά έχει τη βεβαιότητα εκείνου που είναι «κατά χάριν άναρχος και ατελεύτητος».

Β’

Ο άνθρωπος, η κορωνίδα της δημιουργίας, έχει μέσα του το επικίνδυνο δώρο της ελευθερίας. Γι' αυτό και ο ίδιος είναι επικίνδυνος και κουραστικός για όλα τα συστήματα και τις θεωρίες.

Σωτηρία του δεν είναι η έξωθεν παροχή αγαθών. Δεν μπαίνει ο άνθρωπος σε κατασκευασμένο από τρίτους παράδεισο. Ο παράδεισος, ως έκπληξη ζωής, ανατέλλει από τον κάθε ένα άνθρωπο. «Η βασιλεία του Θεού εντός ημών εστί».

Μέσα στον άνθρωπο κυοφορείται το θαύμα τού «εξαίφνης», η αλλαγή, η έκπληξη, ο αιφνιδιασμός. Μπορεί να μετανοήσει, να μεταμορφωθεί· να αλλάξει νου και μορφή. Σου επιφυλάσσει εκπλήξεις. Μπορεί ο έσχατος να γίνει πρώτος και ο πρώτος έσχατος. Δεν προδιαγράφεται η ζωή του. Δεν υπολογίζεται η αξία του. Είναι ένα ον εν εξελίξει. Βρίσκεται εν πορεία. Μένει πάντοτε ο ίδιος, γινόμενος εξ ολοκλήρου άλλος θεία Χάριτι.

Δεν είναι τμήμα ενός συνόλου. Είναι δυνάμει το όλον. Είναι εν σμικρώ ολόκληρη η Εκκλησία.

Αυτό το έκτακτο, το μοναδικό και ανεπανάληπτο που κρύβει μέσα του ο κάθε άνθρωπος έρχεται και θέλει να σώσει η Εκκλησία. Και διά της σωτηρίας και του φωτισμού του ανθρωπίνου προσώπου φωτίζεται και σώζεται ο κόσμος όλος και η δημιουργία.

Αν η ανθρωπική θεωρία της νεωτέρας φυσικής καταλήγει στο ότι το σύμπαν φτιάχθηκε με αυτές τις σταθερές, για να δημιουργηθεί και να ζήσει ο άνθρωπος, μπορούμε να πούμε ότι η Εκκλησία δημιουργήθηκε για να προσφέρει τη λειτουργική πραγματικότητα ως θεανθρώπινη μήτρα που πλάθει τον ελεύθερο άνθρωπο. Είναι η μητέρα και όχι η μητριά του ανθρώπου. Τον κυοφορεί, τον τιθηνεί, τον παιδαγωγεί, τον υπομένει, τον ανέχεται. Του δίδει τη δυνατότητα να αναπτυχθεί. Να πραγματοποιήσει τον σκοπό της υπάρξεώς του. Θέλει να τον δει σωσμένο, καταξιωμένο, ώριμο, ελεύθερο, ανεξάρτητο. Και επειδή ο κάθε ένας ανακεφαλαιώνει εν αγάπη το όλον, η ανεξαρτησία της ελευθερίας δεν παραβλάπτει αλλά επιβεβαιώνει τη γνησιότητα της ενότητος.

Μέσα σ' αυτή τη λειτουργική ατμόσφαιρα της Εκκλησίας ο Θεός θυσιάζεται για να μπορέσει να σωθεί ο άνθρωπος ο ασήμαντος, ο περιφρονημένος, ο παραστρατημένος και χαμένος. «Ηλθε ζητήσαι και σώσαι το απολωλός».

Και το ότι ο Υιός του Θεού, γενόμενος άνθρωπος και επιστρέφων προς τον Πατέρα Του, παίρνει μαζί του, πρώτο οικήτορα του παραδείσου, όχι κάποιο μαθητή, αλλά έναν άγνωστο ληστή, δείχνει το χαρούμενο μήνυμα του Ευαγγελίου: ο άνθρωπος μπορεί να μετανοήσει. Και την τελευταία στιγμή μπορεί να κερδίσει το παν. Μπορεί να βρεθεί ο χαμένος, να θεραπευθεί ο ασθενής, να αποχαρακτηρισθεί ο στιγματισμένος και να αναστηθεί ο νεκρός.

Αυτό συμβαίνει μέσα στη Μεγάλη Εβδομάδα και στη Θεία Λειτουργία της Ορθοδόξου Εκκλησίας. Αυτή τη σωτηρία του ανθρώπου ζητούσαν και περίμεναν οι γενιές που πέρασαν μέσα στην ελληνική και παγκόσμια παράδοση και ιστορία. Αυτή την απελευθέρωση ζητεί και σήμερα ο άνθρωπος.

Και αν ο άνθρωπος ισορροπήσει εν ελευθερία και Χάριτι, αν λειτουργήσει ως ιερεύς της κτίσεως και αν ευχαριστιακά δεχθεί και χρησιμοποιήσει τη δημιουργία όλη, τότε παίρνει τον δρόμο της σωτηρίας. Συνειδητοποιεί την αποστολή του. Η ζωή του γίνεται ιερουργία και η πνευματική του απασχόληση δράση ευεργετική για όλο τον κόσμο. Ετσι σώζεται ο άνθρωπος και δι' αυτού η δημιουργία. Διότι «και αυτή η κτίσις ελευθερωθήσεται από της δουλείας της φθοράς εις την ελευθερίαν την δόξης των τέκνων του Θεού» (Ρωμ. 8,21).

Αν όμως ενεργήσει διαφορετικά· αν υποκύψει στον πειρασμό της φιλαυτίας και θεοποιήσει την απληστία και δίψα του για εξουσία και κυριαρχία πάνω στους ανθρώπους και στη δημιουργία, τότε η δική του παράνοια και ανισορροπία θα συμπαρασύρει στον τελικό όλεθρο και ολόκληρη τη δημιουργία.

Αν σκοπό της ζωής μας βάλουμε την οικονομική σύγκλιση και την αύξηση του κατά κεφαλήν εισοδήματος· αν ιδανικό μας είναι ο Homo Oeconomicus, τότε η ελευθερία μας είναι περιττή. Και αυτοί που μας καθοδηγούν φροντίζουν να μας απαλλάξουν από το περιττό φορτίο της προσωπικής ελευθερίας.

Αντιθέτως, αν είμαστε απαιτητικοί· αν ζητούμε το γνήσιο, έστω και ελάχιστο, που σπα τις αλυσίδες κάθε σκλαβιάς και ρίχνει τα φράγματα κάθε αποκλεισμού· αν θέλουμε να φθάσουμε στη «θύραν ην ουδείς δύναται κλείσαι» και να προχωρήσουμε στην ατελεύτητη επέκταση προς το μυστήριο της κοινωνίας των αγαπωμένων προσώπων και όχι στην κόλαση των αντιμαχομένων ατόμων, τότε λύση είναι η «καινή κτίσις» και η λογική της Θείας Λειτουργίας, η λογική και η ζωή της Ορθοδόξου Εκκλησίας.

Είναι απόλυτα ειλικρινής ο Σαρτρ και αντιπροσωπεύει έναν πολιτισμό και μια στάση ζωής όταν λέει ότι η κόλασή του είναι οι άλλοι. Και είναι αντίστοιχα απόλυτα ειλικρινής και αντιπροσωπεύει έναν άλλον πολιτισμό ο αβάς του Γεροντικού που λέει: «Είδες τον αδελφόν σου, είδες Κύριον τον Θεόν σου».

* * *

Αν δεις μέσα από τη Θεία Λειτουργία την Ευρώπη και τον άνθρωπο, αυθόρμητα λες: Ναι και Οχι.

Διακρίνεις πρόοδο και στασιμότητα· πλούτο και ένδεια. Κάτι υπάρχει μέσα στην ιστορία της που δεν το ανέχεσαι. Κάτι λάμπει που δεν είναι χρυσός. Κάτι κρύβεται που είναι ύποπτο. Ολη η ζωή στην Ευρώπη διοργανώνεται διαφορετικά. Η ζωντάνια του ανθρώπινου αυθορμητισμού πάει στο περιθώριο. Η θεολογία γίνεται σχολαστικισμός, η Εκκλησία κράτος, η πνευματική ζωή σκυθρωπιάζει. Ο άνθρωπος διαμαρτύρεται. Και δικαιολογείς τις φωνές των αντιφρονούντων. Δεν υποφέρεις την επιβαλλόμενη τάξη. Λες ναι στις κραυγές προς ελευθερία. Νιώθεις κοντά στους αμφισβητίες, που αντιπροσωπεύουν κάτι βαθύ και ανθρώπινο· αγωνίζονται απεγνωσμένα για το σπάνιο και δυσεύρετο που τους στερούν.

Και μέσα στην εξωλειτουργική αυτή παράδοση ο άνθρωπος συνθλίβεται. Τα προβλήματα λύνονται με δυναμικές επεμβάσεις των ισχυρών: για να κρατήσουν καθαρή την «πίστη» τους, στέλνουν στην πυρά τους αιρετικούς. Για να κρατήσουν καθαρή τη ράτσα τους, κάνουν άλλους σαπούνι. Για να επιβάλουν στον λαό τον παράδεισο που επινόησαν, κλείνουν εκατομμύρια στα κάτεργα.

Και η Δύση δεν ξεπέρασε αυτόν τον πειρασμό· την εύκολη λύση του ολοκληρωτισμού. Της ήταν ανέκαθεν μεγάλο βάσανο ο άνθρωπος. Τον βρήκε πολύ ασυμβίβαστο, απροσάρμοστο και ενοχλητικό.

Και σήμερα, που την Ενωμένη Ευρώπη συγκροτούν δημοκρατικά καθεστώτα, η Δύση δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τα καθαρώς παραδοσιακά μέσα. Αλλά, όταν δεν έχεις μάθει άλλον τρόπο να σκέφτεσαι, να μιλάς και να διοργανώνεις· όταν εκ παραδόσεως έχεις δώσει λύσεις παρεμφερείς, είναι επόμενο να γυρίζεις αναπόφευκτα στον ίδιο τρόπο του εγχειρήματός σου. Αυτός σε έχει σφραγίσει, σε έχει πλάσει.

Αλλά όταν η Ευρώπη θεωρείται δυνατή, με οικονομική ευρωστία και τεχνική πρόοδο· όταν θεωρείται φοβερή από όλους και από τους Ορθοδόξους Ελληνες· όταν τόσοι άλλοι γείτονες βλέπουν την Ευρωπαϊκή Ενωση με δέος και θέλουν να μπουν σ' αυτήν· όταν όλα αυτά συμβαίνουν, νιώθει ότι μπορεί και οφείλει να προχωρήσει με τη δική της λογική, εφαρμόζοντας τα ίδια συστήματα διακριτικά και με κάποια επίφαση δημοκρατικής ευπρεπείας· δεν θα μιλά για περιορισμό, αλλά για προστασία του ανθρώπου. Και θα αξιοποιήσει φυσικά στο έπακρο τη σημερινή ηλεκτρονική τεχνολογία, που, αν την είχε παλαιότερα, θα είχε κάνει θαύματα, δίδοντας ριζικές λύσεις και άλλη ίσως τροπή στην ιστορική εξέλιξη της κοινωνίας.

* * *

Οπότε δεν στέκουν οι απόψεις ότι υπάρχουν κάποιοι πλούσιοι και δυνατοί που αδικούν εμάς, τους φτωχούς και λίγους της «θρησκευτικής και πολιτιστικής μειονότητος». Είναι ψέμα αυτό. Είμαστε οι πλούσιοι, οι δυνατοί και πολιτισμένοι, που αδικούμε τον εαυτό μας και όλους τους άλλους. Εχουμε την ισχύ του Πνεύματος και κληρονομιά ακατάλυτη, που μας καθιστά υπευθύνους για την προστασία της ανθρώπινης ελευθερίας και αξιοπρέπειας.

Τα κροκοδείλια δάκρυά μας δεν θα μας απαλλάξουν από την ευθύνη. Είμαστε οφειλέται. Και θα μας ζητήσουν λόγο οι άνθρωποι, οι χιλιάδες, τα εκατομμύρια που αδικήθηκαν, κάηκαν, σάπισαν στα κάτεργα και αυτοί που σήμερα ζουν μέσα στον λιμό της ευμαρείας και στην ειρκτή της «ελευθερίας», που τους οδηγεί στη νάρκωση και τους πνίγει.

Δεν θα μας σώσει κανένα άλλοθι όταν σταθούμε στην τελική κρίση, όταν θα προσπαθούμε και δεν θα μπορούμε να δικαιολογήσουμε το γιατί δεν ζήσαμε και δεν δώσαμε τη μαρτυρία της Παραδόσεώς μας, που προσφέρει σαρκωμένη και έμπρακτη λύση στο πρόβλημα του ανθρώπου και της κοινωνίας του· στο πρόβλημα του νοήματος της ζωής και της συνεχείας της.

Αν οικονομικά είμαστε υποδεέστεροι συγκρινόμενοι με άλλους λαούς και αν δεν διαθέτουμε τα κεφάλαια της Ευρωπαϊκής Τραπέζης, έχουμε όμως κάποια άλλα, μοναδικά, αδαπάνητα λειτουργικά κεφάλαια κάποιας άλλης Αγίας Τραπέζης, που είναι ικανή να θρέψει την οικουμένη με τη χαρά της Αναστάσεως, που νικά τον θάνατο:

«Η Τράπεζα γέμει, τρυφήσατε πάντες. Ο μόσχος πολύς, μηδείς εξέλθη πεινών. Πάντες απολαύσατε του συμποσίου της πίστεως. Πάντες απολαύσατε του πλούτου της χρηστότητος» (Αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου, Κατηχητικός λόγος του Πάσχα).

Το χρέος μας είναι μεγάλο, συγκεκριμένο και οικουμενικό. Και το ότι η ελάχιστη Ορθόδοξη Εκκλησία, η μικρή αριθμητικά και αδύνατη ανθρωπίνως, προκαλεί κάποια αντίδραση γιατί αυτή σώζει τον άνθρωπο φανερώνεται και στις εκδηλώσεις και ενέργειες ανθρώπων «δυνατών και υπευθύνων», που κανονικά, αν ήταν αμελητέα ποσότης, έπρεπε απλώς να την αντιπαρέρχονται διά της σιωπής, ενώ συμβαίνει το τελείως αντίθετο:

Από τη μια μεριά, από τα κέντρα εξουσίας και «από τους δοκούντας άρχειν των εθνών», εκφράζεται μια ανησυχία. Ο κ. Χάντινγκτον με τους επιτελείς του στο Χάρβαρντ επισημαίνει ότι η παρουσία της Ορθοδοξίας και της ξένης λογικής της συνιστά επικίνδυνη ανωμαλία στην ανατολική περιοχή της Μεσογείου.

Από την άλλη πλευρά, ο παλιός μελετητής και γνώστης της ιστορίας και της Ορθοδόξου Εκκλησίας σερ Στίβεν Ράνσιμαν δηλώνει ότι η Ορθοδοξία έχει τη δύναμη να επιζήσει κατά τον ερχόμενο αιώνα.

Ο Ρωμαιοκαθολικισμός και ο Προτεσταντισμός έχουν την ίδια λογική και κινούνται στο ίδιο πλαίσιο και στην ίδια ολοκληρωτική τακτική, όπου ο άνθρωπος αγνοείται, υποτιμάται.

Και οι δύο πλευρές έχουν δίκιο. Αν και ξεκινούν από διαφορετικές προϋποθέσεις, καταλήγουν στο ίδιο: εντοπίζουν την ίδια πραγματικότητα, που είναι για άλλους οσμή ζωής εις ζωήν και για άλλους οσμή θανάτου εις θάνατον (Β' Κορ. 2,16).

Οι Ορθόδοξοι πρέπει να είμαστε ευγνώμονες και προς τις δύο πλευρές (προπαντός προς την πρώτη) γιατί μας στέλνουν το ίδιο μήνυμα: δεν μπορούμε ατιμωρητί να κοιμόμαστε.

* * *

Το συμπέρασμα:

Δεν είμαστε λίγοι, είμαστε πολλοί. Το πλήθος και η δύναμή μας βρίσκονται στον δυναμισμό του προζυμιού της ελευθερίας του Πνεύματος.

Δεν θα μας φάνε. Οφείλουμε να φαγωθούμε για να δώσουμε στους πεινασμένους «τον ουράνιον άρτον, την τροφήν του παντός κόσμου», που μελίζεται και δεν διαιρείται· εσθίεται και ουδέποτε δαπανάται. Ετσι βρίσκουμε τον εαυτό μας, αποκτούμε δύναμη και εξοφλούμε το χρέος μας.

Δεν φοβόμαστε και δεν τα χάνουμε. Οχι επειδή είμαστε δυνατοί, αλλά επειδή είναι δυνατός Αυτός που μας αγαπά και αγαπά τον κάθε άγνωστο και ανώνυμο άνθρωπο με την αγάπη που αγαπά την οικουμένη.

Η εποχή μας είναι κρίσιμη, άρα καλή, αν τη δούμε μέσα από το μυστήριο της Θείας Λειτουργίας, της Ιεράς Αποκαλύψεως· είναι μια αφορμή μετανοίας και σωτηρίας όλων μας. Αν θα ήμασταν καλά κατά φαντασίαν και ανθρωπίνην επίνοιαν, αν δεν είχαμε προβλήματα ή νομίζαμε ότι δεν είχαμε, θα ήμασταν σε κατάσταση επικινδύνου νάρκης, ύπνου και ψευδαισθήσεως.

Δεν αμυνόμαστε. Κάνουμε επίθεση. Και η επίθεση γίνεται προς όφελος εκείνων προς τους οποίους επιτιθέμεθα.

Και αν θέλετε και για τη Συνθήκη του Σένγκεν και το φακέλωμα, το όχι έρχεται από μόνο του. Και το όχι αυτό λέγεται από αγάπη και για το καλό περισσότερο των Ευρωπαίων (εκείνων που νομοθετούν και παίρνουν αποφάσεις όπως τις παίρνουν και εκείνων που τις υφίστανται). Οχι τόσο για τους Ορθοδόξους· αυτοί είναι δοκιμασμένοι και παρηγορημένοι μέσα στα ατελείωτα ιστορικά τους μαρτύρια και στην ουράνια παράκληση της Θείας Λειτουργίας. Ετσι και οι πιο μεγάλες ελευθερίες είναι ανεπαρκείς για τις απαιτήσεις τους και η βαρύτερη σκλαβιά ανίκανη να θίξει την ελευθερία τους.

Γέρων Αβέρκιος Καρεώτης (1872-1943)

2009-10-29T15:15:00.006+02:00

Μοναχού Παισίου Καρεώτου - Κελλίον Αρχαγγέλων - Αβερκαίων

Συνέχεια από το ΑΡΧΑΓΓΕΛΩΝ ΤΟΠΟΣ

...Ο Γ. Νεόφυτος απεβίωσε στίς 9 Ιανουαρίου 1923, σε ηλικία 75 ετών, εις το νέο πλέον Κελλίον της συνοδείας των Άβερκαίων, αφήνοντας ως διάδοχο καί κληρονόμο τον μοναχό Άβέρκιο με πενταμελή αδελφότητα. Ήδη, όμως ο π.Αβέρκιος Σιερέτης είχε ενεργό συμμετοχή στα ιστορικά γεγονότα της εποχής του, ως ιδρυτικού μέλους της Ελληνικής Κελλιωτικής Άδελφότητος. Όταν εξερράγη ο Βαλκανικός πόλεμος το 1912, το αίσθημα των Ελλήνων μοναχών είχε κορυφωθεί. Η κελλιωτική αδελφότητα είχε αφειδώς προσφέρει χρήματα για τίς ανάγκες των δεινοπαθούντων Ελλήνων στη Βουλγαρία, καθώς καί στους μακεδονικούς συλλόγους καί στα αντάρτικα σώματα. Καί πάλι έκανε έρανο μεταξύ όλων των Ελλήνων Κελλιωτών. «Εξέλεξεν αμέσως η Ελληνική Κελλιωτική αδελφότης τους Κελλιώτας Θεοδόσιον του Ιβηριτικού Κελλίου Αγία Άννα καί τον Άβέρκιον του Χιλανδαρινού Άγιοι Αρχάγγελοι, οίτινες μη φεισθέντες κόπους, συνοίθρησαν από τους κελλιώτας 420 λίρας χρυσάς... και εκόμισαν ταύτας εις Αθήνας προς τον πρωθυπουργόν κ. Ε. Βενιζέλον, έχοντες αποστολήν ίνα λάβωσι μέρος καί εις την κηδείαν του δολοφονηθέντος Βασιλέως Γεωργίου του Α'. Μεγάλην ευχαρίστησιν προυξένησεν η παρουσίασις των ανωτέρω προς τον κυρ. Βενιζέλον, ουχί τόσον δια τάς κομισθείσας λίρας, όσον δια τάς πληροφορίας, αίτινες εδόθησαν αυτώ εκ μέρους των ως άνω αδελφών».

Μαζί με τον ελληνικό στρατό, που κατέλαβε τη Θεσσαλονίκη, ακολούθησε καί ό βουλγαρικός, για να φανεί καί αυτός. Έφθασαν τότε στο Άγιον Όρος περί τους εβδομήντα επίλεκτους Βουλγάρους στρατιώτας με ένα λοχαγό, τους οποίους υπεδέχθη η Βουλγαρική μονή του Ζωγράφου. Σέ λίγες ημέρες έφθασαν στίς Καρυές, επιδεικτικώς, ψάλλοντας εθνικούς βουλγαρικούς ύμνους καί ξαναγύρισαν στη Ζωγράφου, προετοιμαζόμενοι για τη γενική επίθεση του 1913. Ή ελληνική κυβέρνηση ειδοποίησε τον αστυνόμο στίς Καρυές Βεργογιαννόπουλο εκ Σπάρτης, για τίς κινήσεις αυτές. Ό αστυνόμος τότε, μη έχοντας μεγάλη δύναμη ανδρών, παρά μόνον 2 με 3 άνδρες, εκάλεσε τον π. Άβέρκιο για να τον συμβουλευθεί. Ό Γ. Άβέρκιος ζήτησε καί έλαβε την αδεία, καί μάζεψε την ίδια ήμερα εκατό περίπου κελλιώτας, έχοντας ως βοηθό τον μοναχό Γρηγόριο, κελλιώτη της Ί. Μ. Γρηγορίου. Σέ δυο μέρες οι κελλιώτες έγιναν διακόσιοι και μαζί με εκατό λαϊκούς, οπλισμένοι καί με παράταξη, έχοντας επικεφαλής τον αστυνόμο, έφθασαν στη Ζωγράφου καί την πολιόρκησαν. Στή μονή είχαν κλεισθεί οι 70 στρατιώτες, όλοι οι εργάτες καί οι μοναχοί, έχοντας ως εφόδια τετρακόσια σακκιά αλεύρι μαζί με αλλά τρόφιμα. «Τον Ιερόν Λόχον όστις απηρτίζετο από Γέροντας μοναχούς καί υποτακτικούς, από Ιερείς καί ιεροδιακόνους, φέροντες ταινίας ελληνικάς επί της κεφαλής καί των χειρών, καί το όπλον κατέχοντες έπ' ώμου, προεπέμφθησαν εκ Καρυών δακρυρροούντες εκ συγκινήσεως με ευχάς των πλείστων μοναχών του Αγίου Όρους, οίτινες είχαν συγκεντρωθεί εις Καρυάς, απούσης της Ί. Κοινότητος».. Στή μονή Ζωγράφου ήσαν ελάχιστοι εθνοφρουροί Έλληνες στρατιώτες, οι οποίοι με την εμφάνιση του ιερού Λόχου πήραν θάρρος, οι εντός όμως της μονής κλεισθέντες, τρομοκρατήθηκαν.

Αμέσως μόλις πολιόρκησαν τη μονή έκοψαν το νερό καί άρχισαν τίς συνενοήσεις περί παραδόσεως. Ό αξιωματικός Βούλγαρος αρνιόταν, περιμένοντας διαταγές καί βοήθεια από τη Βουλγαρία. Τότε του έδωσαν τελεσίγραφο, ή παραδίνεται, ή καίνε τη μονή. Ευδόκησε τότε να παραδοθεί ό βουλγαρικός στρατός στους εθνοφρουρούς καί όχι στον Ιερό Λόχο, παραδίνοντας 300 όπλα καί 10.000 φυσίγγια. Βέβαια, το σχέδιο του ιερού Λόχου ήταν η τέλεια κατάληψη της μονής καί ο εξελληνισμός της, αλλά ο αστυνόμος Βεργογιαννόπουλος υπέγραψε υπόσχεση να μη καταλλάβει τη μονή ο ιερός Λόχος. Ενοχλημένη ή Ελληνική Κελλιωτική Αδελφότης από αυτό, εξέλεξε καί απέστειλε τον Γ. Άβέρκιο στη Θεσσαλονίκη για να εκθέσει τα γεγονότα στις αρμόδιες αρχές καί όπως λάβει διαταγή για την ανακατάληψη της μονής Ζωγράφου. Οι αρμόδιοι, για λόγους κυβερνητικούς, συνεβούλευσαν να μείνουν τα πράγματα ως έχουν. Έτσι, ό Ιερός Λόχος επέστρεψε με τη λεία των οπλών στίς Καρυές, οπού έγινε δεκτός με ακράτητο ενθουσιασμό καί επευφημίες.

Για λίγο καιρό επεκράτησε στο Άγιον Όρος ηρεμία. Στή συνέχεια έγινε η έναρξη του πρώτου πανευρωπαϊκού πολέμου. ΟΙ σύμμαχοι τότε έκαναν αποκλεισμό στην Ελλάδα και ή πείνα άρχισε να γίνεται ολοφάνερη στο Άγιον Όρος, κυρίως στους κελλιώτες καί σκητιώτες, διότι οι περισσότερες μονές είχαν τα μετόχια τους. Τότε η επιτροπή της Κελλιωτικής αδελφότητας, βλέποντας την κατάσταση, εξέλεξαν τον μοναχό Χρυσόστομο Λαυριοκελλιώτη και τον μοναχό Άβέρκιο, τους οποίους καί εφοδίασαν με χρήματα καί πιστοποιητικά της δελφότητος, επικυρωμένα από την αστυνομία, καί τους έστειλε στην Αθήνα, για να επιτύχουν αγορά σίτου για το Άγιον Όρος.

Ό αποκλεισμός ήταν στενός καί υπήρχε μεγάλη έλλειψη σίτου. Οι σύμμαχοι επέτρεπαν μόνον ένα ατμόπλοιο να εκφορτώνει για ολόκληρη την Ελλάδα. Μέσω της κυβερνήσεως Γούναρη, οΐ δυο μοναχοί δεν κατόρθωσαν να επιτύχουν την προμήθεια. Βρήκαν μετά καί παρεκάλεσαν τον Έ. Βενιζέλο, ό όποιος δια προσωπικής του ενεργείας προς τους πρεσβευτάς Αγγλίας καί Γαλλίας, επέτυχε να προμηθευθούν 160.000 οκάδες, ειδικά για το Άγιον Όρος. Αργότερα διηγείτο ό Γ. Αβέρκιος, ότι από τη μία είχαν χαρά μεγάλη για την ευλογία αυτή της Παναγίας, από την άλλη όμως είχαν τη δυσκολία, που να βρουν άμεσα τόσα σακκιά, για να τοποθετήσουν τόσο όγκο σίτου.

«Περπατούσα στους δρόμους του Πειραιά στενοχωρημένος καί κάνοντας κομβοσχοίνι στους Αρχαγγέλους, να μου λύσουν αυτή την δυσκολία καί να βρεθούν τα σακκιά που χρειάζονταν. Κάθισα σ' ένα παγκάκι μιας πλατείας ευχόμενος. Με πλησιάζει ένα μικρό παιδί καί μου λέει: - Παππούλη, φαίνεσαι στεναχωρημένος. Του εξηγώ τότε την υπόθεση, ότι μη γνωρίζοντας τον Πειραιά, δεν ήξερα που να αποτανθώ, καί όσους ρώτησα δεν ήξεραν. - Μη στενοχωριέσαι, μου λέει, καί μου έδειξε ένα μαγαζί ακριβώς απέναντι. - Εκεί θα βρεις όσα σακκιά θέλεις. Καί με τον λόγο του αυτό έγινε άφαντο από μπροστά μου το μικρό παιδί. Πράγματι, όχι μόνον βρήκα όσα σακκιά ήθελα, αλλά μας τα έδωσαν καί ευλογία».

Έλαβαν το σιτάρι, αλλά μέχρι να έρθουν στο λιμάνι της Δάφνης, υπέστησαν πολλές ταλαιπωρίες καί επιθέσεις από τον γερμανικό στρατό. Δια θαύματος εσώθηκαν από βέβαιο θάνατο, από τίς τορπιλλήσεις των γερμανικών αεροπλάνων στην Καβάλα. Τελικά επέστρεψαν με αυτόν τον θυσαυρό. Ή Κελλιωτική αδελφότης διένειμε το σιτάρι καί εσώθηκαν εκατοντάδες άνθρωποι από την πείνα.

Συνέχισε επί σειράν ετών να διακονεί την Ελληνική Κελλιωτική Αδελφότητα ως γραμματέας. Μετά την ψήφιση του Καταστατικού Χάρτου και τη διάλυση της αδελφότητας, δεν έπαυσε να ενδιαφέρεται για τα κοινά καί τη διατήρηση της αγιορείτικης παραδόσεως, όσον άφορα τους κανονισμούς αλλά καί την πνευματική ζωή. Σώζονται αρκετά περιστατικά που αναδεικνύουν την πνευματική αρχοντιά που τον κατείχε. Στήν κοινωνία των Καρυών ήταν σεβάσμιος. Πρόσωπο άκρας εμπιστοσύνης. Μία χρονιά, τον παρεκάλεσαν λόγω δυσκολιών περί τα διακονήματα του Πρωτάτου, να αναλάβει τυπικάρης καί η συνοδεία του, ο π. Γεώργιος, ως εφημέριος. Ανέλαβε τη διακονία καί όταν τελείωσε ή χρονιά, τα χρήματα των μισθών τους δεν θέλησε να τα οικειοποιηθεί, καθώς εδικαιούτο, αλλά έφτιαξε ένα ασημένιο Ευαγγέλιο καί το εδώρησε στο Πρωτάτο, για να στολίζει μέχρι καί σήμερα την αγία του Τράπεζα.

Με τα Καυσοκαλύβια είχε αγαθές σχέσεις, καί οι πατέρες του έφερναν τα εργόχειρα τους, για να τα διαθέτει στο μαγαζί που είχε, το επιλεγόμενο «κομβολογάδικο». Μία φορά, σε ένα καλύβι των Καυσοκαλυβίων, έπεσε ένας επικρεμάμενος βράχος καί κατέστρεψε το οίκημα, ευτυχώς χωρίς θύματα. Οι πατέρες ζούσαν με το εργόχειρο τους καί δεν είχαν τη δυνατότητα ανακατασκευής. Το άκουσε αυτό ό Γ. Άβέρκιος, τους κάλεσε καί τους πρότεινε, να τους δανείσει το απαιτούμενο ποσόν, καί από τα εργόχειρα που του έφερναν, να κρατάει το μισό ποσόν, για την εξόφληση, καί το υπόλοιπο να το έχουν να συντηρούνται. Οί πατέρες χάρηκαν καί συμφώνησαν.

Με τέτοιες αγαθοεργίες ήταν γεμάτη η οσιακή ζωή του καί άφησε αγαθή μνήμη στη μικρή κοινωνία των Καρυών. Γαλουχημένος με τα παραδείγματα των Γερόντων του, Κοσμά ιερομόναχου καί Αβερκίου μοναχού, oι οποίοι ακολουθούσαν την παράδοση καί την ασκητικότητα του Χατζηγεώργη, παρέδωσε στην εξαμελή πλέον συνοδεία του, αυτό το αγωνιστικό πνεύμα. Ή εσωτερική ζωή του Κελλίου περιστρεφόταν γύρω από τον άξονα, ακολουθία-εργασία-προσευχή προσωπική. Απαγορευόταν οι άκαιρες επισκέψεις σε άλλα Κελλιά, ή κάθοδος στην αγορά των Καρυών καί οι αργές συντυχίες. Στήν ακολουθία απαιτούσε προσοχή. Το κομβοσχοίνι στο χέρι καί κάθε λέξη του διαβαστή να ακούγεται ευκρινώς. Συνήθιζε να λέει ότι κάθε λέξη της ακολουθίας, έχει τη δική της γεύση, που πρέπει να τη γευθείς καί τότε ή ακολουθία γίνεται πανηγυρική τράπεζα, τροφή ψυχής. Τόνιζε συνεχώς ότι ή χάρις του Θεού έρχεται καί σκηνώνει στην ακρίβεια της μοναχικής ζωής καί όχι στη χαλαρότητα.

Ό υποτακτικός του ιερομόναχος Γαβριήλ, έλεγε χαρακτηριστικά ότι ήταν ταυτόχρονα καί αυστηρός, αλλά καί μάνα που σε παρηγορούσε στίς δυσκολίες της μοναχικής ζωής. θυμόταν, μία φορά, πού στον κήπο του Κελλίου, στην αχλαδιά, είχε βγει μόνο ένα αχλάδι, αλλά μεγάλο καί ωραιότατο. Το είδε ό π. Γαβριήλ, το έκοψε καί το πρόσφερε στον Γ. Άβέρκιο με χαρά για να το γευθεί. Αυτός του είπε να το πάει στο Κελλί το δικό του. Πέρασαν μερικές ημέρες καί την επόμενη Κυριακή, σε σύναξη της αδελφότητας, τον έστειλε να το φέρει καί το μοίρασε δίκαια σε όλους. Συνήθιζε τίς Κυριακές τα πρωινά να κάνει σύναξη καί να μελετούν όλοι μαζί ή το Ευαγγέλιο, ή ένα πατερικό βιβλίο.

Μεγάλη ανάπαυση, του είχε δώσει ο υποτακτικός του μοναχός Κοσμάς, για την άκρα καί άδολη υπακοή του. Ο επίσκοπος Ροδοστόλου Χρυσόστομος, έλεγε για τον π. Κοσμά, πού τον γνώρισε, ότι ήταν κανών υπακοής. Ό π. Κοσμάς, ως λαϊκός είχε έρθει στο Άγιον Όρος καί πήγε στο κατάστημα του π. Άβερκίου για να ψωνίσει. Πήρε αυτά πού ήθελε καί πάει στον π. Άβέρκιο, του ανοίγει το χέρι με τα χρήματα του, καί του λέει με μεγάλη απλότητα. - Αυτά είναι τα χρήματα πού έχω, κράτησε ό,τι ψώνισα καί δός μου τα ρέστα, μχ5νον μη με γελάσεις. Θαύμασε ό π. Άβέρκιος, το άδολο καί τον ρωτά, για ποιο λόγο ήρθε στο Άγιον Όρος. Εκείνος του απάντησε ότι ήρθε για να γίνει μοναχός. Τότε ό π. Άβέρκιος, βλέποντας τον καί εκτιμώντας την απλότητα του, του λέει, κάθησε εδώ καί θα σε κάνω εγώ μοναχό. Πράγματι, δεν έλάθεψε ό π. Άβέρκιος, γιατί ο π. Κοσμάς πρόκοψε στη μοναχική ζωή καί στην προθυμία της υπακοής. Στήν τελευταία ασθένεια του π. Άβερκίου, λίγο πριν το τέλος του, πού χρειάσθηκε γάλα, καί δεν βρέθηκε στίς Καρυές, πρόθυμα ό π. Κοσμάς, παρόλο το χιόνι, πήγε με τα πόδια μέχρι την Ιερισσό, για να φέρει στον Γέροντα του. Στίς δε τελευταίες του στιγμές, ό π. Άβέρκιος κάλεσε την αδελφότητα καί ενώπιον όλων, τον ασπάσθηκε καί του λέει: «Ευαρέστησες την ψυχήν μου, όσο κανείς άλλος».

Στόν δεύτερο Ευρωπαϊκό πόλεμο έκλεισε το μαγαζί και αναγκάσθηκε, μαζί με την συνοδεία του Γέροντα Παϊσίου από το Άγιοπαυλίτικο Κελλί της Υπαπαντής, να πάρουν ενοίκιο ένα μεγάλο μέρος του ελαιώνος της Ί. Μ. Ξενοφώντος. Από τη σοδειά του έλαιώνος, εκτός του μεριδίου της μονής, το κάθε Κελλί μάζεψε αρκετό λάδι, για να μπορέσει να ανταπεξέλθει στίς δυσκολίες του πολέμου.

Στίς σημειώσεις του καταλείγει με την εξής παράγραφο:

«Τα ανωτέρω γράφω τη 31η Δεκεμβρίου παραμονήν δηλ. του 1943. Τα γράφω όμως με τρέμουσαν χείραν διότι η ανωτέρω συνοδεία μου ευρίσκεται συνεχίζουσα το έργον της εν τη Ιερά Μονή Ξενοφώντος καίτοι ευρίσκεται εις το τέρμα της η εργασία. Γράφω λέγω με τρέμουσαν χείρα διότι επί 3 ημέρες ρίπτει ο Θεός χιόνα ακατάπαυστον καί οι δρόμοι καί οι συγκοινωνίες εκόπησαν. Το ψύχος είναι δριμύτατον. Τάς επισήμους αυτάς εορτάς η συνοδεία μου ευρίσκεται μακράν του οίκου της, μακράν έμοϋ, μακράν της ησυχίας των, καί ούτως εχόντων των πραγμάτων δικαίως τρέμει η χείρ μου, μήπως πάθη τις εκ της συνοδείας μου εκεί, κι εγώ ενταύθα ως γέρων φιλάσθενος μετά του ετέρου φιλάσθενου υποτακτικού μου Νεοφύτου. Πλην εύχομαι δι αμφότερα τα μέρη, ίνα ο Θεός δια της Θεοτόκου καί των προστατών μας Αγίων Αρχαγγέλων καί Αγίου Γεωργίου, διαφυλάξει ημάς καί το ταχύτερον γίνη η αγαθή καί συνεχής συνάντησις. Γένοιτο».

Ό Γέρων Άβέρκιος εκοιμήθη το 1943. Αιωνία του η μνήμη.

Η νέα κάρτα ασφαλίσεως ΑΜΚΑ

2009-09-22T13:10:00.004+03:00

Αρχιμ. Γεώργιος Καψάνης,
Καθηγούμενος Ι. Μ. Οσίου Γρηγορίου Αγίου Όρους

Αδελφοί μοναχοί εξ Αγίου Όρους και λαϊκοί αδελφοί εκ του κόσμου μας ερωτούν τί πρέπει να κάνουν με τις νέες κάρτες ασφαλίσεως, οι οποίες φέρουν τον ΑΜΚΑ (Αριθμό Μητρώου Κοινωνικής Ασφαλίσεως). Διερωτώνται αν πρέπει να τις παραλάβουν ή αν πρέπει να αρνηθούν την παραλαβή τους.
Προβληματίζονται αν ο ΑΜΚΑ περιέχει τον αριθμό-σύμβολο του Αντιχρίστου, το 666, ή έστω αν με την παραλαβή του συμβάλλουν στην ολοκλήρωσι του «ηλεκτρονικού φακελλώματος» που θα διευκολύνη την μελλοντική επιβολή του Χαράγματος του Αντιχρίστου.

Το ζήτημα έχει δύο όψεις, για κάθε μία από τις οποίες έχουν δοθή ικανοποιητικές απαντήσεις από την Ιερά Κοινότητα του Αγίου Όρους κατά τα έτη 1987 και 1997, όταν είχε τεθή το ζήτημα εξ αφορμής του ΕΚΑΜ και της κυρώσεως της Συνθήκης Σένγκεν αντίστοιχα, και οι οποίες ισχύουν διαχρονικά.

Η πρώτη όψις του ζητήματος είναι ότι με τον ΑΜΚΑ πραγματοποιείται μία μορφή «ηλεκτρονικού φακελλώματος». Κάθε φυσικό πρόσωπο συνδέεται με έναν αριθμό που λέγεται ότι θα τον συνοδεύει σε όλη του την ζωή, θα τον χαρακτηρίζει σε όλες τις συναλλαγές, τις δικαιοπραξίες και σε όλες τις σχέσεις του με τις κρατικές υπηρεσίες. Για αυτή την πλευρά του θέματος η Ιερά Κοινότης του Αγίου Όρους είχε διακηρύξει:

«Θεωρεί ακόμη η Ιερά Κοινότης εύλογη την ανησυχία πολλών για τις συνέπειες που μπορεί να έχη στην ελευθερία και αξιοπρέπεια του ανθρώπου το ηλεκτρονικό φακέλλωμα» (Ανακοινωθέν ΕΔΙΣ Αυγούστου 1988).

«Το ηλεκτρονικόν αρχείον, του οποίου η δημιουργία εσχάτως προωθείται και με την εξαγγελθείσαν “ενιαίαν κάρταν ασφαλιζομένου”, είναι βέβαιον ότι θα ανοίξη την είσοδον εις μίαν πράγματι ‘Νέαν’ και εφιαλτικήν εποχήν» (Ανακοίνωσις Ιεράς Κοινότητος, 5/18 Μαρτίου 1993).

«Έχει γίνει πολύς λόγος για το δημοκρατικό έλλειμμα αυτής της σύμβασης [Συνθήκης Σένγκεν] … Με την Σύμβαση και το Σύστημα Πληροφοριών Σένγκεν διευκολύνεται η παραβίαση του προσωπικού απορρήτου και πλήττεται ουσιαστικά το τεκμήριο της αθωότητος του πολίτη… Επίσης δίνεται η δυνατότητα στους οικονομικά ισχυρούς που θα έχουν νόμιμη πρόσβαση στα προσωπικά δεδομένα των εργαζομένων να τους εκμεταλλεύονται ποικιλοτρόπως» (Ανακοίνωσις Ιεράς Κοινότητος, 11/24 Φεβρουαρίου 1997).

«Μία ενδεχομένη προσπάθεια εφαρμογής της Συμβάσεως του Σένγκεν στη χώρα μας, και μάλιστα με το αναγκαίο επακόλουθό της, την έκδοση ηλεκτρονικών ταυτοτήτων και τη χρήση του Ενιαίου Κωδικού Αριθμού Μητρώου (Ε.Κ.Α.Μ.), θα έχη ως φυσική συνέπεια να εύρη η Πολιτεία όλους ανεξαιρέτως τους Αγιορείτες αντιμέτωπους ως “αντιρρησίες συνειδήσεως”» (Ανακοίνωση ΕΔΙΣ 20.5/2.6.1997).

«Διακηρύττουμε άλλη μια φορά ότι το θεμελιώδες καθήκον της ομολογίας της πίστεως, αλλά και η πίστις στα όσα ο Παράκλητος παρέδωσε ως προφητεία στην Χριστιανική Εκκλησία, μας υποχρεώνουν να αρνηθούμε να παραλάβουμε κάθε είδος ηλεκτρονικού δελτίου με ΕΚΑΜ, ως προσβάλλοντος την ελευθερία του προσώπου και την χριστιανική μας συνείδησι» (Ανακοίνωσις ΕΔΙΣ 21.8/3.9.1997).

Οι προδιαγραφές του ΕΚΑΜ είχαν αναγκάσει και καταξιωμένους Γέροντες, όπως ο π. Παΐσιος και ο π. Επιφάνιος Θεοδωρόπουλος, να αντιδράσουν με οξύτατο τρόπο. Ο π. Επιφάνιος μάλιστα έγραψε με πολλή αυστηρότητα για τις τότε υπό έκδοσιν νέες ταυτότητες: «ακόμη και αν έχουν μόνον τον ΕΚΑΜ, άνευ διασφαλίσεως των δημοκρατικών δικαιωμάτων και ελευθεριών του πολίτου, θα είπωμεν ΟΧΙ και πάλιν ΟΧΙ και μυριάκις ΟΧΙ εις τα νέα αυτά δελτία, οτιδήποτε και αν πρόκειται να αντιμετωπίσωμεν».

Ο ΕΚΑΜ δεν δόθηκε ποτέ. Προέκυψαν όμως οι νέες κάρτες ασφαλίσεως, οι οποίες φέρουν τον ΑΜΚΑ και μας προβληματίζουν. Αναμφίβολα, αυτός καθεαυτόν ο αριθμός δεν είναι κακός. Κάθε πολιτεία χρησιμοποιεί όλα τα δυνατά μέσα για να υπηρετήση, τους πολίτες της και να τους προφυλάξη από επικίνδυνους κακοποιούς. Θα ήταν παράλογη η απαίτησις να μη χρησιμοποιούνται τα νεώτερα τεχνολογικά μέσα για καλό σκοπό.

Εν τούτοις η σύγχρονη τεχνολογία, ενώ σε μία ευνομούμενη πολιτεία προσφέρει θαυμαστές δυνατότητες εξυπηρετήσεως και προστασίας των πολιτών της, σε τυραννικά καθεστώτα παρέχει τρομακτικές δυνατότητες ελέγχου, παρακολουθήσεως και δυναστεύσεως των ανθρώπων.

Υπό την έννοια αυτή το «ηλεκτρονικό αρχείο», ενώ μπορεί να γίνη ευλογημένο εργαλείο στα χέρια τιμίων ανθρώπων για να υπηρετήσουν έντιμους πολίτες, στα χέρια επίδοξων τυράννων ή σε μη ευνομούμενες πολιτείες μπορεί να λειτουργήση ως επικίνδυνο εργαλείο.

Η εποχή μας δεν είναι η χειρότερη της Ιστορίας, αλλά οπωσδήποτε είναι μία από τις πιο δύσκολες. Τα κοινωνικά προβλήματα, όπως η ανεργία, η λαθρομετανάστευση, η διαφθορά, η αδιαφάνεια, η κατακόρυφη αύξησις της εγκληματικότητος, η παρανομία σε όλα τα επίπεδα της κοινωνικής ζωής κ.ά. δημιουργούν ανασφάλεια και αμηχανία.

Οι έντιμοι πολίται διερωτώνται αν ο τόπος, στον οποίο μεγάλωσαν και ζουν, στην Πατρίδα που με θυσίες μαρτύρων και ηρώων θεμελιώθηκαν οι πνευματικές και ηθικές αρχές του ευσεβούς λαού μας και η ελληνορθόδοξος παράδοσίς του, κυβερνάται ακόμη από τον νόμο του Θεού και το ευαγγελικό ήθος ή αν σκοτεινά κέντρα εξουσίας έχουν επιβάλει την επικυριαρχία τους σε όλες τις δομές του κοινωνικού, εθνικού και πνευματικού μας βίου και επαγγέλλωνται ένα αντιευαγγελικό ήθος, το ήθος της Νέας Εποχής του κοσμοκράτορος του σκότους του αιώνος τούτου.

Καθημερινώς διαπιστώνουμε ότι γκρεμίζωνται και τα τελευταία πνευματικά και ηθικά ερείσματα, τα οποία η κοινωνία μας είχε θεμελιώσει με τον φόβο του Θεού και με πολύ πόνο και ήλπιζε ότι θα αποτελέσουν τα στηρίγματα των παιδιών της. Μέσα σε αυτό το κλίμα της αβεβαιότητος, της συγχύσεως και αμοραλισμού κάποιοι επαγγέλλονται και οικοδομούν τον «νέο άνθρωπο», τον άνθρωπο χωρίς πρόσωπο, χωρίς καρδιά, χωρίς ψυχή, χωρίς αγάπη, χωρίς αιώνια προοπτική, τον άνθρωπο που θα είναι ένας αριθμός ανάμεσα στα δισεκατομμύρια των αριθμών. Η αριθμοποίησις του ανθρωπίνου προσώπου, η απροσωποποίησίς του, είναι η ανομολόγητη αγωνία όσων διαθέτουν ακόμη μέσα τους πνευματικές αντιστάσεις.

Η αριθμοποίησις στην κοινωνική ασφάλισι μπορεί να έχη απρόβλεπτες και οδυνηρές συνέπειες για την αξιοπρέπεια των ασθενών και εμπεριστάτων συνανθρώπων μας. Μπορεί να σημάνη το τέλος της χριστιανικής αγάπης, της κοινωνικής αλληλεγγύης, στο όνομα της άνετης και γρήγορης εξυπηρετήσεώς των.

Η ιδιωτικοποίησις των κοινωνικών υπηρεσιών (π.χ. της υγείας) σε ένα περιβάλλον, όπως το διαμορφώνει η παγκοσμιοποίηση, καταργεί το κράτος-πρόνοια. Η φιλανθρωπία στον τομέα της υγείας καθίσταται αδύνατη, καθώς η (απρόσωπη και αριθμοποιημένη πλέον) κοινωνία δεν θα νομιμοποιήται ούτε θα έχη την δυνατότητα να σηκώση, τα έξοδα από τις ανάγκες νοσηλείας και περιθάλψεως αναξιοπαθούντων συνανθρώπων μας.

Η υγεία άλλωστε είναι ευαίσθητο δεδομένο, το οποίο δεν πρέπει να παραχωρηθή στα αδιάκριτα μάτια τρίτων, και μάλιστα αγνώστων και απρόσωπων υπαλλήλων ενός απρόσωπου και ανάλγητου φορέως υγείας.

Δικαίως λοιπόν ανησυχούν για μία τέτοια κατάχρησι του ΑΜΚΑ οι εν τω κόσμω αδελφοί και πρέπει να απαιτήσουν με κάθε δημοκρατικό και νόμιμο τρόπο την διασφάλισι των ατομικών δικαιωμάτων και του απορρήτου της προσωπικής τους ζωής, το οποίο ευθέως καταστρατηγείται με την αριθμοποίησι.

Ο ΑΜΚΑ θα μπορούσε ενδεχομένως να επιβληθή από την Πολιτεία για τον έλεγχο εκείνων που παρανομούν. Η κοσμική εξουσία κατά τον Απόστολο Παύλο, «ου γαρ εική την μάχαιραν φορεί. Θεού γαρ διάκονος εστίν, έκδικος εις οργήν τω το κακόν πράσσοντι» (Ρωμ. ιγ’ 4). Ποτέ όμως δεν θα έπρεπε ο ΑΜΚΑ να χορηγηθή για μία γενικευμένη αριθμοποίησι όλων ανεξαιρέτως των πολιτών, και μάλιστα με την συγκατάθεσί τους.

Η δεύτερη όψις του ζητήματος είναι η συσχέτισις του ΑΜΚΑ με τον αριθμό 666. Για αυτήν την πλευρά του ζητήματος η Ιερά Κοινότης του Αγίου Όρους είχε εύστοχα διακηρύξει:

«Συμμερίζεται η Ιερά Κοινότης την ευαισθησία των πιστών Ελλήνων Ορθοδόξων Χριστιανών, οι οποίοι επ’ ουδενί λόγω επιθυμούν να έχουν στην προσωπική τους ταυτότητα, που θα φέρουν πάντα μαζί τους, το σύμβολο-αριθμό του Αντιχρίστου, έστω και υπό την μορφή του γραμμικού συστήματος [...] Προειδοποιεί ακόμη η Ιερά Κοινότης ότι οι Αγιορείται Μοναχοί δεν θα δεχθούν να παραλάβουν τις νέες ταυτότητες, εφ’ όσον διαπιστωθή ότι φέρουν το 666» (Ανακοινωθέν ΕΔΙΣ Αυγούστου 1988).

Στο πλαίσιο αυτής της σαφέστατης τοποθετήσεως της Ιεράς Κοινότητος παρατηρούμε τα ακόλουθα:

Η διακήρυξις της Ιεράς Κοινότητος ισχύει και για τον ΑΜΚΑ. Εάν ο ΑΜΚΑ είχε τον αριθμό του Αντιχρίστου, δεν έπρεπε να τον δεχθή κανείς Ορθόδοξος Χριστιανός. Ο ΑΜΚΑ όμως είναι ένας αριθμός πού τυπώνεται στην κάρτα ασφαλίσεως με τον γραμμωτό κωδικό CODE 39, ο οποίος δεν σχετίζεται με τον αριθμό 666 και πολύ περισσότερο δεν είναι ο δυσώνυμος αυτός αριθμός.

Τουλάχιστον στο σημείο αυτό η Πολιτεία σεβάσθηκε την ευαισθησία του ορθοδόξου λαού μας και δεν περιέλαβε στον ΑΜΚΑ τις προδιαγραφές του ΕΚΑΜ. Εάν συσχετίζουμε τον ΑΜΚΑ με τον αριθμό 666 και δημιουργούμε πανικό, επειδή δήθεν κάθε μορφή γραμμωτού κωδικού εμπεριέχει τον αριθμό του Αντιχρίστου, υπερβάλλουμε και δεν οικοδομούμε κανένα.

Από ποιμαντική πάντως άποψι θα ήταν άκαιρο να ζητήσουμε από τον καθέκαστα συνάνθρωπο μας, ο οποίος έχει λόγους να κινηθή μέσα στην σύγχρονη κοινωνία (θέματα υγείας, παιδείας, μετακινήσεως, δοσοληψιών κ.λπ.) χρησιμοποιώντας τον ΑΜΚΑ, να μη τον παράλαβη και να μπη σε δοκιμασίες.

Η παραλαβή του ΑΜΚΑ εν τούτοις δεν καταργεί την καλή ανησυχία μας, την οποία είχαμε τόσα χρόνια και αγωνισθήκαμε κατά του ΕΚΑΜ. Η καλή ανησυχία και τότε και τώρα έχει ουσιαστικό νόημα. Βεβαιώνει ότι τοποθετούμεθα σωστά έναντι της ελεύσεως του Αντιχρίστου.

Δεν πανικοβαλλόμεθα, αλλά ούτε απαξιώνουμε την προφητεία. Ανέκαθεν οι Χριστιανοί περίμεναν τον Αντίχριστο και συνεδύαζαν την έλευσί του με δύσκολες για την Εκκλησία καταστάσεις, όπως την παρουσία διωκτών του Χριστιανισμού (Νέρων), την έμφάνισι και δράσι νέων αιρέσεων (αρειανισμός κ.λπ.), την επέλασι και επικράτησι αντιχρίστων δυναστών και τυραννικών καθεστώτων (Ισλάμ, Σταλινικός αθεϊσμός). Αυτές ήσαν οι προδρομικές καταστάσεις, για τις οποίες ο ευαγγελιστής Ιωάννης γράφει: «και νυν αντίχριστοι πολλοί γεγόνασιν, όθεν γινώσκομεν ότι εσχάτη ώρα εστίν» (Α’ Ιω. β’ 18).

Ο Μέγας Βασίλειος, για να χρησιμοποιήσουμε ένα αυθεντικό παράδειγμα, ζώντας σε μία τέτοια δύσκολη περίοδο παροτρύνει τον εξόριστο Ορθόδοξο επίσκοπο Εδέσσης Βάρση, να υπομείνη καρτερικά την εξορία διότι θα περάση σύντομα, εκτός πια και αν είναι, συμπληρώνει, στα πρόθυρα ο καιρός του Αντιχρίστου, οπότε πρέπει να προσεύχεται να αποσοβήση ο Κύριος τις θλίψεις ή να τους διαφυλάξη άπταιστους εν μέσω των θλίψεων (Μεγ. Βασιλείου, Επιστολή 264).

Η καλή ανησυχία και το ενδιαφέρον των Χριστιανών, καθ’ όλες τις περιόδους της εκκλησιαστικής Ιστορίας, για το ότι ο «αντίχριστος έρχεται» (Α’ Ιω. β’ 18), ήσαν απόλυτα δικαιολογημένα και είχαν την θεμελίωσί τους στον λόγο του Κυρίου, ότι «εάν άλλος έλθη εν τω ονόματι τω ιδίω, εκείνον λήψεσθε» (Ιω. ε’ 43), και στην αποστολική παράδοσι (Ματθ. κδ’ 25, Μάρκ. ιγ’ 14, Β’ Θεσ. β’ 1-12, Α’ Ιω. β’ και δ’, Β’ Ιω. ε’, ζ’ 3).

Η κατηχητική γραμματεία της αρχαίας Εκκλησίας μαρτυρεί ότι μεταξύ των βασικών διδασκαλιών προς τους νεοφώτιστους Χριστιανούς ήταν και η διδασκαλία περί της Δευτέρας Παρουσίας του Κυρίου και περί της ελεύσεως του Αντιχρίστου (αγ. Κυρίλλου Ιεροσολύμων, Κατήχησις 15η).

Συνέβησαν όμως ενίοτε παρανοήσεις των αγιογραφικών κειμένων, οι οποίες δημιούργησαν προβληματικές αντιδράσεις των πιστών. Καταστάσεις και γεγονότα που θεωρήθηκαν σημεία παρουσίας του Αντιχρίστου έχουν περάσει ανεπιστρεπτί, όπως το εξακισχιλιοστό έτος από κτίσεως κόσμου (βλ. αγ. Ειρηναίου Λουγδούνου, Κατά Αιρέσεων, κεφ. 22 και 24) η πτώσις της Ρώμης, η κυριαρχία των Οθωμανών κ.λπ.) και ο Αντίχριστος δεν έχει κάνει ακόμη την εμφάνισί του.

Γι’ αυτό, όπως γράφει ο άγιος Ιππόλυτος Ρώμης, «αναφανέντος γαρ αυτού δείξει ο καιρός το ζητούμενον» (Περί Χριστού και Αντιχρίστου, 49) και, όπως σημπληρώνει ο Ανδρέας Καισαρείας, «ο χρόνος αποκαλύψει και η πείρα τοις νήφουσι» (Ερμηνεία εις την Αποκόλυψιν, 38).

Το πρόβλημα λοιπόν δεν είναι αν θα παραλάβουμε σε ένα δημόσιο έγγραφο έναν αριθμό, έστω μέσα σε ένα κλίμα ούτως ή άλλως προβληματικό και ενδεικτικό των «σημείων των καιρών», αλλά αν θα τον δεχθούμε ως σημείον προσκυνήσεως του Αντιχρίστου και ως Χάραγμά του, όταν αυτός ο ίδιος έλθη.

Υπό την έννοια αυτή ο ΑΜΚΑ, ως αριθμός που θα διευκόλυνε την Πολιτεία να επιτελέση το καθήκον της έναντι των πολιτών, είναι ηθικώς και πνευματικώς ουδέτερη (έχουμε βεβαίως ήδη ειπεί ότι είναι προβληματική και επικίνδυνη η αριθμοποίησις στα χέρια τυραννικών καθεστώτων ή στο πλαίσιο της ηθικής ασυδοσίας της εποχής μας).

Η παρουσία όμως του ΑΜΚΑ στην ζωή μας μας υπενθυμίζει το καθήκον μας και μπορεί να είναι το καλύτερο μήνυμα του Θεού σε όλους μας, να εντείνουμε την καθημερινή μας μετάνοια, να προσέχουμε τους εαυτούς μας «μήποτε βαρυνθώσιν ημών αι καρδίαι έν κραιπάλη και μέθη, και μερίμναις βιωτικαίς, και επιστή εφ’ ημάς αιφνίδιος η ημεέρα εκείνη, ως παγίς γαρ επελεύσεται επί πάντας τους καθήμενους επί πρόσωπον πάσης της γης» (πρβλ. Λουκ. κα’ 34-35).

Εφ’ όσον ελάβαμε εντολή από τον Κύριο να προσέχουμε τα «σημεία των καιρών» (Ματθ. ιστ’ 3), και εφ’ όσον βλέπουμε ότι η παγκοσμιοποίηση σε πολιτικό, οικονομικό και θρησκευτικό επίπεδο προχωρεί, η αποστασία από το θέλημα του Θεού αυξάνει, και ο πολύς κόσμος ζη σε μία αδιαφορία για την πνευματική ζωή, μπορούμε να ιδούμε τις καταστάσεις αυτές ως «σημεία των καιρών» και να καλλιεργήσουμε την πίστι μας, την μετάνοιά μας, την αγάπη μας προς τον Κύριο, και το μαρτυρικό μας φρόνημα.

Έτσι θα μπορέσουμε να ετοιμασθούμε για να αντιμετωπίσουμε την πλάνη του Αντιχρίστου, αν πρόκειται να έλθη στις ημέρες μας «ίνα κατισχύσωμεν εκφυγείν ταύτα πάντα τα μέλλοντα γίνεσθαι [τον κατατρεγμό του εναντίον της Εκκλησίας], και σταθήναι έμπροσθεν του Υιού του ανθρώπου» (πρβλ. Λουκ. κα’ 36) με ελπίδα στην αιώνια ζωή μαζί Του στην Βασιλεία του Πατρός.

Αυτήν την στάσι, η οποία χαρακτηρίζεται από πίστι, ελπίδα και αγάπη, η οποία «έξω βάλλει τον φόβον» (Α’ Ιω. δ’ 18), είχε συστήσει και η Ιερά Κοινότης του Αγίου Όρους με την ακόλουθη διακήρυξι: «Συμμεριζόμενοι την ανησυχία του ευσεβούς πληρώματος της Εκκλησίας συντασσόμεθα με το πνεύμα των προσφάτων ανακοινώσεων της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, της Ιεράς Επαρχιακής Συνόδου της Εκκλησίας της Κρήτης και πολλών Ιερών Μητροπόλεων και Ιερών Μονών [...].

Η εκπλήρωσις του θεμελιώδους καθήκοντος της ομολογίας της πίστεώς μας προς τον Κύριον ημών Ιησούν Χριστόν δεν μπορεί να συμβαδίζει με ένα πνεύμα ταραχής και πανικού, το οποίο, αν μη τι άλλο, προδίδει έλλειψι πίστεως και απουσία της βεβαιούσης χάριτος εκ της καρδίας.

Η εμβάθυνσις στα σημεία των καιρών και η διαπίστωσις της εγγύτητος των εσχάτων δημιουργεί μια καλή ανησυχία, αποτέλεσμα της οποίας είναι η προσπάθεια για πληρέστερη μετάνοια, ο αποφασιστικώτερος αγών για την υπερνίκησι των θανατούντων ημάς παθών και η καλύτερη προετοιμασία για την είσοδό μας στην Βασιλεία του Εσφαγμένου Αρνίου» (Ανακοίνωσις ΕΔΙΣ 21.8/3.9.1997).

Αυτή η στάσις μας είναι χρέος αγάπης απέναντι στους εν Αγίω Όρει και εν τω κόσμω αδελφούς μας, οι οποίοι μας ερωτούν για τον ΑΜΚΑ.

Ο Καθηγούμενος της Ιεράς Μονής Οσίου Γρηγορίου Αγίου Όρους
Αρχιμ. Γεώργιος και οι συν εμοί εν Χριστώ αδελφοί

Έν Αγίω Όρει τη 3η Αυγούστου 2009

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΑΒΩΡΙΟΥ ΦΩΤΟΣ

2009-08-05T22:24:00.000+03:00

Ὁ τελευταῖος λόγος τοῦ μακαριστοῦ ἁγίου γέροντος Σωφρονίου Σαχάρωφ

11 Μαρτίου 1993

«᾿Ιδοὺ νεφέλη φωτεινὴ ἐπεσκίασεν αὐτούς,

καὶ ἰδοὺ φωνὴ ἐκ τῆς νεφέλης λέγουσα·

Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός Μου ὁ ἀγαπητός,

ἐν ῟ῼ εὐδόκησα· Αὐτοῦ ἀκούετε»

(Ματθ. ιζ´ 5, Μάρκ. θ´ 7, Λουκ. θ´ 35).

Σήμερον, ἐπὶ τῇ εὐκαιρίᾳ τῆς μεγάλης τῆς ᾿Εκκλησίας πανηγύρεως, πανηγύρεως ἥτις κατὰ τὸ μέτρον τῆς προσεγγίσεως ἡμῶν πρὸς τὸ τέλος τῆς ἐπιγείου ζωῆς οὐχὶ μόνον δὲν ἐλαττοῦται, ἀλλ᾿ ἀκαταπαύστως αὐξάνει ἐν τῇ δυνάμει καὶ τῇ σπουδαιότητα αὐτῆς ἐν ἡμῖν, ἐπιλανθανόμενοι τρόπον τινὰ τῆς ἡμετέρας ἀσθένειας, τολμῶμεν νὰ ὁμιλήσωμεν περὶ τοῦ ἐκλάμψαντος ἐπὶ τοῦ Θαβὼρ ἀπροσίτου καὶ ἀνεσπέρου Φωτός. Παρακαλῶ ὑμᾶς, παραβλέψατε κατὰ τὴν ὥραν ταύτην τὴν μηδαμινότητά μου· κλείσατε τοὺς ὀφθαλμοὺς ὑμῶν εἰς τὴν ἀμάθειαν καὶ εἰς τὸ ἄκομψον τοῦ λόγου μου, μᾶλλον δέ, ἐὰν εἶναι δυνατόν, θεωρήσατε ἐμὲ ὡς ἕνα ἐκ τῶν φυλάκων τοῦ ὄρους ᾿Εφραίμ, τῶν ἀναβοώντων· «᾿Εγέρθητε, καὶ ἀναβῶμεν εἰς τὴν Σιὼν πρὸς Κύριον τὸν Θεὸν ἡμῶν».

῾Ο Θεός, «ὁ ποιήσας τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν», εἶναι ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐκ κοιλίας μητρὸς ἡμῶν. Μετὰ τὴν κατὰ σάρκα γέννησιν, πρὶν ἢ μάθωμεν νὰ διακρίνωμεν τὴν δεξιὰν χεῖρα ἀπὸ τῆς ἀριστερᾶς, ἐλάβομεν ἤδη δευτέραν γέννησιν, ἄνωθεν, ἐν τῇ κολυμβήθρᾳ τοῦ Βαπτίσματος, καὶ ἐλέχθη ἐφ᾿ ἡμᾶς τὸ μέγα καὶ φοβερὸν καὶ εἰς αὐτὰς τὰς ἐπουρανίους δυνάμεις ῎Ονομα, τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος. ᾿Εν συνεχείᾳ, ἐλάβομεν ἄλλην ἀνεκτίμητον δωρεάν, περὶ τῆς ὁποίας ἡ ψυχὴ ἡμῶν δὲν δύναται νὰ εἴπῃ οὔτε νὰ ἀναλογισθῇ ἄνευ τρόμου, ἤτοι τὸ χρῖσμα τοῦ Πνεύματος τοῦ ῾Αγίου, τὴν σφραγῖδα τοῦ ἁγιασμοῦ, ἥτις ἐτέθη ἐφ᾿ ὅλων τῶν μελῶν τοῦ σώματος ἡμῶν διὰ τῶν λόγων τοῦ Μυστηρίου· «Σφραγὶς δωρεᾶς Πνεύματος ῾Αγίου». Καὶ οὕτω κατέστημεν σκήνωμα τοῦ Θεοῦ τοῦ ῾Υψίστου, τὰ δὲ σώματα ἡμῶν ναὸς τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος.

᾿Εκ βρεφικῆς ἡλικίας τρεφόμεθα ἐν τῇ ᾿Εκκλησίᾳ διὰ τοῦ Θείου Σώματος καὶ Αἵματος τοῦ Χριστοῦ. Εἴμεθα τέκνα Αὐτοῦ·σὰρξ ἐκ τῆς Σαρκὸς καὶ αἷμα ἐκ τοῦ Αἵματος Αὐτοῦ. ᾿Εκ νεότητος ἡμῶν ζῶμεν ἐντὸς τῆς ἀτμοσφαίρας τοῦ Θείου Λόγου, ῞Οστις ἀποκαλύπτει εἰς ἡμᾶς τὰς ἀπεράντους διαστάσεις τῆς γνώσεως τοῦ ἀνάρχου Θεοῦ, τοῦ Πατρὸς ἡμῶν, τοῦ παρέχοντος ἤδη ἐντεῦθεν τὴν πρόγευσιν τῆς μακαριότητος τῆς αἰωνίου διαμονῆς μετ᾿ Αὐτοῦ καὶ ἐν Αὐτῷ. ᾿Εν τῇ ᾿Εκκλησίᾳ ἡμῶν καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν ζῶμεν ἐντὸς ἀφάτου ὑπερπλεονασμοῦ παντὸς πλούτου πνευματικοῦ, καὶ ἡ εὐγνώμων ψυχὴ ὁρμᾷ καὶ ἀναφωνεῖ· «῎Οντως πλούσιος ὁ Θεὸς ἡμῶν, ὁ πανταχοῦ παρὼν καὶ τὰ πάντα πληρῶν· ἀπαύστως ἐναγκαλίζεται ἡμᾶς, πάντας καὶ ἕκαστον ἰδιαιτέρως».

Καὶ ἰδού, παρὰ ταῦτα, εἴμεθα πτωχοὶ τῷ πνεύματι. ᾿Εντὸς τῶν ὁρίων τῆς γῆς ὑπάρχει ἀκόρεστος πεῖνα καὶ ἄσβεστος δίψα Θεογνωσίας, διότι ὁ ἀγὼν ἡμῶν εἶναι νὰ φθάσωμεν τὸν ῎Αφθαστον, νὰ ἴδωμεν τὸν ᾿Αόρατον, νὰ γνωρίσωμεν τὸν ἐπέκεινα πάσης γνώσεως. ῾Η ὁρμὴ αὕτη αὐξάνει ἀκαταπαύστως εἰς ἕκαστον ἄνθρωπον, ὅταν τὸ Φῶς τῆς Θεότητος εὐδοκήσῃ νὰ καταυγάσῃ αὐτόν, ἔστω καὶ διά τινος ἀμυδρᾶς προσεγγίσεως Αὐτοῦ, διότι τότε εἰς τοὺς νοεροὺς ἡμῶν ὀφθαλμοὺς ἀποκαλύπτεται ἐν ποίᾳ ἀβύσσῳ διαμένομεν. ῾Η ὅρασις αὕτη καταπλήττει ὅλον τὸν ἄνθρωπον, καὶ τότε ἡ ψυχὴ αὐτοῦ δὲν γνωρίζει ἀνάπαυσιν καὶ δὲν δύναται νὰ εὕρῃ αὐτήν, μέχρις ὅτου ἐλευθερωθῇ πλήρως ἀπὸ τοῦ περικρατοῦντος αὐτὴν σκότους, μέχρις ὅτου ἐμπλησθῇ τῆς ᾿Ακορέστου Τροφῆς, μέχρις ὅτου τὸ Φῶς τοῦτο πληθυνθῇ ἐν τῇ ψυχῇ καὶ ἑνωθῇ μετ᾿ αὐτῆς τοσοῦτον, ὥστε Φῶς καὶ ψυχὴ νὰ γίνουν ἕν, προκαταγγέλλον τὴν θέωσιν ἡμῶν ἐν τῇ Θείᾳ δόξῃ.

῾Η Μεταμόρφωσις τοῦ Κυρίου ἀποτελεῖ στερεὸν θεμέλιον τῆς ἐλπίδος διὰ τὴν μεταμόρφωσιν τῆς ζωῆς ἡμῶν ὅλης —ἥτις νῦν εἶναι πλήρης κόπου, ἀσθενείας, φόβου— εἰς ζωὴν ἄφθαρτον καὶ θεοειδῆ. ᾿Εν τούτοις, ἡ ἀνάβασις αὕτη εἰς τὸ ὑψηλὸν ὄρος τῆς Μεταμορφώσεως συνδέεται μετὰ μεγάλου ἀγῶνος. Οὐχὶ σπανίως ἡμεῖς ἐξασθενοῦμεν ἐξ ἀρχῆς ἐν τῷ ἀγῶνι τούτῳ καὶ ἀπελπισία φαίνεται νὰ κυριεύῃ τῆς ψυχῆς. Εἰς τοιαύτας ὥρας μαρτυρικῆς παραμονῆς ἐν τοῖς ὁρίοις μεταξὺ τοῦ ἕλκοντος πρὸς ἑαυτὸ ᾿Απροσίτου Φωτὸς τῆς Θεότητος καὶ τῆς ἀπειλητικῆς ἀβύσσου τοῦ σκότους, μνησθῶμεν τῶν διδαγμάτων τῶν Πατέρων ἡμῶν, οἵτινες διήνυσαν τὴν ὁδὸν ταύτην ἀκολουθοῦντες τὸν Χριστόν, καὶ ἐζωσμένοι τὰς ὀσφύας ἡμῶν ἐνδυναμωθῶμεν διὰ τῆς κραταιᾶς ἐλπίδος εἰς ᾿Εκεῖνον, ῞Οστις διὰ τῆς παλάμης Αὐτοῦ βαστάζει ἀκόπως πᾶσαν τὴν κτίσιν. ᾿Ενθυμηθῶμεν ὅτι ἐν τῇ ζωῇ ἡμῶν πρέπει νὰ ἐπαναληφθῇ ὁμοιοτρόπως πᾶν ὅ,τι ἐτελέσθη ἐν τῇ ζωῇ τοῦ Υἱοῦ τοῦ ᾿Ανθρώπου, διὰ νὰ ἐλευθερωθῶμεν ἀπὸ παντὸς φόβου καὶ ὀλιγοψυχίας. ῾Η ὁδὸς εἶναι κοινὴ εἰς πάντας ἡμᾶς κατὰ τὸν λόγον Αὐτοῦ τοῦ Χριστοῦ· «᾿Εγώ εἰμι ἡ ὁδός»· ὡς ἐκ τούτου δὲ εἶναι καὶ μοναδική, διότι «οὐδεὶς ἔρχεται πρὸς τὸν Πατέρα, εἰ μὴ δι᾿ ᾿Εμοῦ».

᾿Εὰν ὁ Κύριος «ἐπειράσθη», καὶ ἡμεῖς πρέπει νὰ διέλθωμεν διὰ τοῦ πυρὸς τῶν πειρασμῶν. ᾿Εὰν ὁ Κύριος κατεδιώχθη, καὶ ἡμεῖς ὡσαύτως θὰ διωχθῶμεν ὑπὸ τῶν ἰδίων ἐκείνων δυνάμεων, αἱ ὁποῖαι ἐδίωκον τὸν Χριστόν. ᾿Εὰν ὁ Κύριος ἔπαθε καὶ ἐσταυρώθη, καὶ ἡμεῖς ἀναποφεύκτως ὀφείλομεν νὰ πάσχωμεν καὶ νὰ σταυρούμεθα ἔστω, ἴσως, καὶ ἐπὶ ἀοράτων σταυρῶν, ἐφ᾿ ὅσον πράγματι ἀκολουθοῦμεν Αὐτὸν εἰς τὰς ὁδοὺς τῆς καρδίας ἡμῶν. ᾿Εὰν ὁ Κύριος μετεμορφώθη, καὶ ἡμεῖς θὰ μεταμορφωθῶμεν καὶ ἐνταῦθα ἔτι ἐπὶ τῆς γῆς, ἐὰν ὁμοιωθῶμεν πρὸς Αὐτὸν εἰς τὰς ἐσωτερικὰς ἐπιθυμίας ἡμῶν. ᾿Εὰν ὁ Κύριος ἀπέθανε καὶ ἀνέστη, τότε καὶ πάντες οἱ πιστεύοντες εἰς Αὐτὸν θὰ διέλθουν διὰ τοῦ θανάτου, θὰ κατατεθοῦν εἰς μνημεῖα καὶ ἔπειτα θὰ ἀναστηθοῦν ὁμοίως πρὸς Αὐτόν, ἐφ᾿ ὅσον ὁμοίως πρὸς Αὐτὸν ἀπέθανον. Θὰ ἀναστηθοῦν ἐν πρώτοις αἱ ψυχαὶ τῶν πιστῶν, ἔπειτα δέ, κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς Κοινῆς ᾿Αναστάσεως, καὶ τὰ σώματα. ᾿Εὰν ὁ Κύριος μετὰ τὴν ἀνάστασιν Αὐτοῦ ἐν δεδοξασμένῃ σαρκὶ ἀνελήφθη εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ ἐκάθισεν εἰς τὰ δεξιὰ τοῦ Θεοῦ, οὕτω καὶ ἡμεῖς μετὰ δεδοξασμένων σωμάτων, διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, θὰ ἀναληφθῶμεν εἰς τοὺς οὐρανοὺς καὶ θὰ καταστῶμεν «συγκληρονόμοι Χριστοῦ» καὶ «κοινωνοὶ τῆς Θεότητος» (Α´ Πέτρ. δ´ 13, Β´ Πέτρ. α´ 4, Ρωμ. ζ´ 17, Β´ Τιμ. β´ 11-12 κ.ἄ.).

Πάντα, ὅσα ἀνωτέρω ἀπηριθμήσαμεν, ἐπραγματοποιήθησαν ὑπὸ τοῦ Κυρίου οὐχὶ κατὰ τὴν Θεότητα, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀνθρωπότητα Αὐτοῦ, ἤτοι ἐπὶ ἐκείνου τοῦ ἐπιπέδου, ὅπου ὁ Κύριος εἶναι ὁμοούσιος ἡμῖν «Υἱὸς ᾿Ανθρώπου». ῾Ο Κύριος, ὁ Πατρὶ καὶ Πνεύματι συνάναρχος Λόγος, ἐν τῷ ἔργῳ τῆς ἐνσαρκώσεως προσέλαβεν ἐν τῇ Θείᾳ Αὐτοῦ ῾Υποστάσει τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν ἡμῶν. Οὐχὶ φαινομενικῶς, ἀλλ᾿ ἐν ἀληθείᾳ κατέστη ὅμοιος πρὸς ἡμᾶς ἄνθρωπος καὶ ἐν τῇ σαρκὶ ἡμῶν ἐφανέρωσε τὴν Θείαν τελειότητα, ὑπολιμπάνων ῾Εαυτὸν ὑπογραμμὸν δι᾿ ἡμᾶς, τὸν ὁποῖον πολλοὶ προφῆται καὶ δίκαιοι «ἐπεθύμησαν ἰδεῖν» (Ματθ. ιγ´ 17). Τοῦτο δὲ ὀφείλομεν νῦν νὰ πραγματοποιήσωμεν ἡμεῖς, ἕκαστος ἐν τῇ ζωῇ αὐτοῦ, ὥστε διὰ τῆς ὁμοιώσεως πρὸς τὸν Χριστόν, κατὰ τὴν εἰκόνα τῆς ἐπιγείου ζωῆς Αὐτοῦ, νὰ καταστῶμεν ὅμοιοι Αὐτῷ καὶ κατὰ τὴν εἰκόνα τῆς Θείας ὑπάρξεως.

Παρακαλῶ ὑμᾶς, ὅπως μὴ ὀλιγοψυχήσωμεν ἀκούοντες τοὺς λόγους τῆς διδαχῆς ταύτης, ἀλλὰ νὰ ἀναλάβωμεν θάρρος καὶ νὰ ἀνοίξωμεν τὰς καρδίας ἡμῶν διὰ νὰ δεχθῶμεν μεθ᾿ ἁπλότητος τὸ Εὐαγγέλιον τοῦ Χριστοῦ. ῾Ο Κύριος διὰ τοῦ στόματος Αὐτοῦ εἶπε·\«Θαρσεῖτε, ἐγὼ νενίκηκα τὸν κόσμον» (᾿Ιωάν. ι²´ 33). Καὶ ἡμεῖς, διὰ τῆς δυνάμεως τοῦ Χριστοῦ, ἀναμφιβόλως θὰ κατορθώσωμεν τὴν νίκην ταύτην ἐπὶ τοῦ κόσμου, ὥστε μετ᾿ Αὐτοῦ νὰ μετάσχωμεν τῆς αἰωνίου Βασιλείας τῶν οὐρανῶν.

Πρὸς ἐκπλήρωσιν τῆς ἐντολῆς,\«πορεύεσθε, καὶ σταθέντες λαλεῖτε ἐν τῷ ἱερῷ τῷ λαῷ πάντα τὰ ρήματα τῆς ζωῆς ταύτης» (Πράξ. ε´ 20), λέγω πρὸς ὑμᾶς· Ταῦτα εἶναι τὰ ρήματα τῆς αἰωνίου ζωῆς, τὰ δοθέντα ὑπὸ τοῦ Κυρίου «εἰς κληρονομίαν ἀναφαίρετον τοῖς πιστοῖς»· τοῦτο σημαίνει «τῶν ᾿Αποστόλων τὸ κήρυγμα» καὶ τῶν «Πατέρων τὰ δόγματα»· αὕτη εἶναι ἡ ὀρθόδοξος πίστις καὶ ἡ ἀσάλευτος ἐλπίς, ἡ ὁποία δὲν θὰ καταισχυνθῇ, διότι θεμέλιον αὐτῆς εἶναι ἡ ἀψευδὴς μαρτυρία τοῦ Κυρίου. Καὶ ἐὰν νόθος ταπείνωσις θελήσῃ νὰ ὀνομάσῃ τοῦτο ὑπέρμετρον παρρησίαν ἢ εἰσέτι καὶ μωρίαν, τότε μνησθῶμεν τοῦ ᾿Αποστόλου Παύλου, ὅστις ἀποκόπτων ἀφ᾿ ἑνὸς μὲν τὴν ὀλιγοψυχίαν, ἀφ᾿ ἑτέρου δὲ τὴν παράλογον ὑπερηφανίαν τοῦ σαρκικοῦ φρονήματος, λέγει ὅτι «εὐδόκησεν ὁ Θεὸς διὰ τῆς μωρίας τοῦ κηρύγματος σῷσαι τοὺς πιστεύοντας», ἀπορρίπτων τὴν σύνεσιν τῶν συνετῶν, καὶ μεταβάλλων εἰς μωρίαν τὴν σοφίαν τοῦ κόσμου τούτου (βλ. Α´ Κορ. α´ 18-21). Καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν ἡ πεῖρα τῆς ἀνθρωπότητος δεικνύει σταθερῶς εἰς ἡμᾶς ὅτι οἱ «σοφοὶ καὶ συνετοὶ» τοῦ αἰῶνος τούτου δὲν δύνανται νὰ ἀκολουθήσουν τὸν Χριστὸν οὔτε εἰς τὸ Θαβώρ, οὔτε εἰς τὸν Γολγοθᾶν, οὔτε εἰς τὸ ὄρος τῶν ᾿Ελαιῶν. Οὕτως, ἀγαπητοί, δεῦτε, καὶ διὰ τῆς δυνάμεως τῆς πίστεως ἀναβῶμεν εἰς τὸ «ὄρος Κυρίου» (῾Ησ. β´ 3), σταθῶμεν ἀοράτως ἐν τῇ πόλει τοῦ Ζῶντος Θεοῦ, καὶ μετάρσιοι τῷ πνεύματι ἴδωμεν τὴν ἄϋλον Θεότητα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Πνεύματος ἐν τῷ Μονογενεῖ Υἱῷ ἀπαστράπτουσαν. ᾿Αναβῶμεν οὐχὶ μετὰ ὑπερηφάνου παρρησίας, ἀλλὰ μετὰ φόβου καὶ τρόμου, ὡς ἀνάξιοι τῆς ἀναβάσεως καὶ ὁράσεως ταύτης, ἐν τούτοις ὅμως, μετ᾿ ἐλπίδος ὅτι καὶ «ἡμῖν τοῖς ἁμαρτωλοῖς», κατὰ τὴν ἄμετρον ἀγαθότητα τοῦ Οὐρανίου Πατρός, «θὰ λάμψῃ τὸ ἀΐδιον Φῶς» τῆς Θεότητος, ἡ ἄστεκτος λάμψις τοῦ ὁποίου ἔρριψε πρηνεῖς ἐπὶ τοῦ Θαβὼρ τοὺς ἐκλεκτοὺς ᾿Αποστόλους.

᾿Ανυψώσαντες ἐπ᾿ ὀλίγον τὸν νοῦν ἡμῶν εἰς τὴν θεωρίαν τῶν θεμελιωδῶν τῆς πίστεως ἡμῶν ἀρχῶν, αἱ ὁποῖαι δέον ὅπως ἀποτελοῦν τὸ μόνιμον πολίτευμα τῆς ζωῆς τοῦ πνεύματος ἡμῶν, ἐπιτρέψωμεν ἤδη εἰς ἑαυτοὺς νὰ μεταβῶμεν εἰς τὸ ἐπιλεγὲν ὑφ᾿ ἡμῶν θέμα. ῾Η Μεταμόρφωσις τοῦ Κυρίου εἶναι γεγονὸς μέγα, ἔχον σημασίαν αἰώνιον οὐχὶ μόνον δι᾿ ἕκαστον ἐξ ἡμῶν, ἀλλὰ καὶ δι᾿ ὅλην τὴν ἱστορίαν τοῦ κόσμου. Εἰς τὰ ἔργα τῶν Πατέρων ἡμῶν θὰ εὕρωμεν προσεκτικὴν διερεύνησιν αὐτοῦ ἐκ πασῶν τῶν πλευρῶν· προσέτι θὰ εὕρωμεν ὅ,τι προηγήθη τοῦ γεγονότος αὐτοῦ ὡς προετοιμασία τῶν μαθητῶν ὑπὸ τοῦ Κυρίου· ἐν συνεχείᾳ, ὅ,τι συνώδευσε τοῦτο καὶ ὅ,τι ἐτελέσθη κατὰ τὴν ὥραν αὐτῆς ταύτης τῆς Θαβωρίου Θεοφανείας· καὶ πρὸς τούτοις, ὅ,τι ἠκολούθησεν τοῦτο εἰς τὰς πράξεις τοῦ Κυρίου ᾿Ιησοῦ καὶ εἰς τὴν συνείδησιν τῶν ᾿Αποστόλων, τῶν μαρτύρων τῆς Μεταμορφώσεως. ῾Η γνῶσις περὶ πάντων τούτων θὰ βοηθήσῃ καὶ ἡμᾶς τοὺς ἰδίους νὰ διέλθωμεν συνετῶς τὴν ἰδίαν πορείαν ἀκολουθοῦντες «τοῖς ἴχνεσι τοῦ Χριστοῦ». ᾿Αλλὰ κατὰ τὴν παροῦσαν στιγμὴν ἂς συγκεντρώσωμεν τὴν προσοχὴν τοῦ πνεύματος ἡμῶν εἰς ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον, συμφώνως πρὸς τὴν εὐαγγελικὴν διήγησιν, ἀποτελεῖ τὴν ἀποκλειστικὴν ἰδιομορφίαν τοῦ γεγονότος τῆς παρούσης ἡμέρας.

«᾿Ιδοὺ νεφέλη φωτεινὴ ἐπεσκίασεν αὐτούς, καὶ ἰδοὺ φωνὴ ἐκ τῆς νεφέλης λέγουσα· Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός Μου ὁ ἀγαπητός, ἐν ῟ῼ εὐδόκησα· Αὐτοῦ ἀκούετε». Εἰς τί ἔγκειται ἡ φωτεινὴ αὕτη νεφέλη, ἥτις περιέλαμψε κατ᾿ ἐκείνην τὴν νύκτα τὸ ῞Αγιον Θαβώρ; Πρὸ ἐτῶν, κατὰ τὴν ἡμέραν τῆς Μεταμορφώσεως, ἠρώτησα ἀσκητήν τινα ὁ ὁποῖος, ὡς ἀναμφιβόλως πιστεύω, πολλάκις ἠξιώθη τῆς ὁράσεως τοῦ Φωτὸς τούτου. Εἰς τὴν ἀδιάκριτον παράκλησίν μου νὰ εἴπῃ τι εἰς ἐμὲ περὶ τοῦ μυστηρίου τοῦ Θαβωρίου Φωτός, ἤτοι πῶς τοῦτο ὁρᾶται καὶ πῶς εἶναι δυνατὸν νὰ ἀποκτήσῃ τις τὴν δωρεὰν ταύτην, οὗτος κατ᾿ ἄκραν συγκατάβασιν πρὸς τὴν ἀμάθειάν μου, μετὰ μεγάλης ὑπομονῆς, διηυκρίνησεν εἰς ἐμὲ τὸ θέμα τοῦτο, ἐγὼ δὲ σήμερον θὰ μεταδώσω εἰς ὑμᾶς περὶ τοῦ ἀκουσθέντος ὑπ᾿ ἐμοῦ ἀπὸ τοῦ ἀψευδοῦς αὐτοῦ στόματος μόνον τὸ πλέον οὐσιῶδες, καὶ εἰ δυνατὸν συντόμως.

Διηγήθη εἰς ἐμὲ ὁ ἀνὴρ οὗτος ὅτι κατ᾿ ἀρχήν, ὅτε ἦτο ἔτι νέος, τὸ φῶς τοῦτο ἐνεφανίζετο εἰς αὐτὸν ἀσαφῶς, εἰς βραχείας στιγμάς, ἄλλοτε ὡς ἀκατάληπτος πυρίνη φλόξ, ἡ ὁποία ἔκαιε τὴν καρδίαν αὐτοῦ διὰ τῆς ἀγάπης, ἄλλοτε ὡς ἀπαύγασμά τι τὸ ὁποῖον διεισέδυε διὰ τῆς λάμψεως εἰς τὸν νοῦν αὐτοῦ κατὰ τὸν καιρὸν τῆς προσευχῆς, κατ᾿ ἐξοχὴν ἐν τῷ ναῷ. ᾿Αλλ᾿ ἡμέραν τινά, κατόπιν ἐκτενοῦς, κατὰ τὴν διάρκειαν πολλῶν μηνῶν, διαπύρου προσευχῆς συνοδευομένης ὑπὸ βαθείας λύπης διὰ τὴν ἀθλιότητα αὐτοῦ, τὸ φῶς τοῦτο κατέβη ἱλαρῶς ἐπ᾿ αὐτὸν καὶ παρέμεινε μετ᾿ αὐτοῦ τρεῖς ἡμέρας. Κατ᾿ αὐτὰς τὰς ἡμέρας ᾐσθάνετο ἑαυτὸν ἐναργῶς ἐκτὸς θανάτου. ῾Η χαρὰ τῆς ἐκ νεκρῶν ἀναστάσεως ἐπλήρου τότε τὴν ψυχὴν αὐτοῦ. ᾿Εσωτερικῶς ὠνόμαζε τὸ φῶς ἐκεῖνο «πρωΐαν ἀναστάσεως», διότι ἦτο τοῦτο ἱλαρόν, ὡς ἐαρινὴ πρωΐα. Κατ᾿ ἐκεῖνον τὸν καιρὸν ἔζη οὗτος μεταξὺ ἀνθρώπων, οἱ ὁποῖοι διῆγον τὸν συνήθη εἰς πάντας κοπιώδη βίον. Μετὰ πάροδον ἐτῶν ἐκ τοῦ γεγονότος τούτου, ὅτε οὗτος ἦτο ἤδη μοναχός, καὶ ἀργότερον λειτουργός, πολλάκις συνέβαινεν ἡ προσευχὴ αὐτοῦ νὰ μεταβάλληται εἰς θεωρίαν φωτός, οὕτως ὥστε νὰ μὴ αἰσθάνηται τότε οὔτε τὸ σῶμα αὐτοῦ, οὔτε τὸν περιβάλλοντα αὐτὸν ὑλικὸν κόσμον.

Τὸ φῶς τοῦτο φανεροῦται ὡς καθαρὰ ἄνωθεν εὐδοκία. ῎Ερχεται κατ᾿ ἀρχὴν ἀπροσδοκήτως, ἤτοι ὅταν ἡ ψυχὴ οὐδόλως λογίζηται περὶ αὐτοῦ ὅτι θὰ ἔλθῃ, ἢ εἰσέτι ὅτι ὑπάρχει. ῎Αγνωστον ἕως τότε, φέρει διὰ τῆς ἐλεύσεως αὐτοῦ, εἰς τὴν ψυχὴν γλυκεῖαν ἀπορίαν, καὶ κατάπληκτος αὕτη ἀγνοεῖ εἰσέτι περὶ τοῦ τίς ἢ τί ἐφανερώθη εἰς αὐτήν, ἀλλ᾿ αἰσθάνεται ἑαυτὴν κατ᾿ ἐκείνην τὴν ὥραν ὡς δέσμιον, ὅστις ἐξάγεται ἐκ τοῦ ζοφεροῦ σκότους τῆς φυλακῆς πρὸς τὰς ἀπεράντους ἐκτάσεις, τὰς φωτιζομένας ὑπὸ τοῦ ἡλίου.

῎Ελεγεν ὡσαύτως ὁ ἀνὴρ οὗτος· «Καίτοι τὸ Θεῖον Φῶς μένει πάντοτε κατὰ τὴν φύσιν αὐτοῦ ἀναλλοίωτον, ὅμως αἱ ἐνέργειαι αὐτοῦ, τουτέστιν ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον γεννᾷ ἐν τῷ ἀνθρώπῳ, ποικίλλουν. ᾿Ενίοτε προσλαμβάνεται ὡς αἴσθησις ἱλαρᾶς ἀγάπης Χριστοῦ· ἐνίοτε ὡς συμπαράστασις Θείας Δυνάμεως· ἄλλοτε ὡς ἀνεκλάλητός τις κίνησις τῆς αἰωνίου ζωῆς ἐντὸς τοῦ ἀνθρώπου· καὶ ἄλλοτε πάλιν ὡς φῶς συνέσεως ἢ ὑπερνοητὴ νοερὰ ὅρασις τοῦ Θεοῦ. ῎Αμετρος ὅμως εἶναι ἡ ἀγαθότης τοῦ Κυρίου καὶ συμβαίνει ὥστε ἡ ἀγάπη Αὐτοῦ νὰ ἐκχέηται ἔτι ἀφθονώτερον. Τότε τὸ Θεῖον Φῶς πληροῖ ὅλον τὸν ἄνθρωπον, οὕτως ὥστε καὶ αὐτὸς γίνεται ὅμοιος πρὸς τὸ φῶς· καὶ τότε ἐκεῖνο τὸ ὁποῖον βλέπει, εἶναι ἀδύνατον νὰ κληθῇ ἄλλως πως, εἰ μὴ φῶς — καίτοι τὸ Φῶς τοῦτο κατὰ τὴν φύσιν αὐτοῦ εἶναι ἐντελῶς διάφορον τοῦ φωτὸς τοῦ ὁρατοῦ ἡλίου». Εἰς ἀπάντησιν τῆς ἀρχικῆς μου ἐρωτήσεως περὶ τῆς Θαβωρίου Θεοφανείας, ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος παρέτεινε τὸν λόγον ἐπιδιώκων προφανῶς νὰ εὕρῃ ἐννοίας, αἱ ὁποῖαι θὰ ἦσαν προσιταὶ εἰς ἐμέ, ἔστω καὶ εἰς μικρόν τι μέτρον. ῎Ελεγε· «Πρέπει πάντοτε νὰ ἔχωμεν κατὰ νοῦν τὴν ἀνεπάρκειαν ἡμῶν· ἐὰν δὲ ἐπιτρέψω εἰς ἑαυτὸν νὰ θίξῃ τὸ μέγα τοῦτο θέμα, θὰ πράξω τοῦτο ἀκροθιγῶς, ὅπως ὀλίγον τι κατανοήσωμεν αὐτὸ ἄνευ τολμηρῶν ἀξιώσεων νὰ ἀποσαφηνήσωμεν ἢ καὶ κατανοήσωμεν τοῦτο πλήρως. Καὶ οὕτως, ἐὰν ἐξέλθωμεν ἐκ τῶν περιγραφεισῶν ἤδη ἐνεργειῶν τοῦ Θείου Φωτὸς εἰς ἐκείνην τὴν ἁπλῆν, μέχρι φαινομενικῆς ἀφελείας διήγησιν τῶν Εὐαγγελιστῶν, δυνάμεθα ὀλίγον νὰ συμπληρώσωμεν αὐτὴν ὡς ἑξῆς· »

Εὐθὺς ὡς οἱ ᾿Απόστολοι ἤρχισαν νὰ κατανοοῦν τὴν ὑπεράνθρωπον τελειότητα τοῦ Διδασκάλου αὐτῶν καὶ διὰ τοῦ στόματος τοῦ Πέτρου ὡμολόγησαν Αὐτὸν ὡς Χριστόν, Υἱὸν τοῦ Θεοῦ τοῦ Ζῶντος, ὁ Κύριος ἐπόθησε περισσότερον νὰ στερεώσῃ αὐτοὺς ἐν τῇ γνώσει ταύτῃ διὰ τῆς μαρτυρίας τοῦ Πατρός. Τοῦτο ἦτο ὅλως ἀπαραίτητον, ἐφ᾿ ὅσον Οὗτος ἡτοιμάζετο ἤδη πρὸς “τὴν ἔξοδον, ἣν ἔμελλε πληροῦν ἐν ῾Ιερουσαλήμ”, ἤτοι πρὸς τὴν τέλεσιν τῆς θυσίας ἐπὶ τοῦ Γολγοθᾶ. ῎Οπισθεν τῶν λόγων τοῦ Πέτρου· “Σὺ εἶ ὁ Χριστός” (Μάρκ. η´ 29), κατ᾿ ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἐκρύπτετο ἡ ἀτελὴς γνῶσις περὶ τοῦ ποῖος πράγματι ἦτο αὐτὸς ὁ Χριστός. ᾿Εν τούτοις, παρὰ τὴν ἔλλειψιν τελειότητος καὶ πληρότητος τῆς ὁμολογίας ταύτης, ἐξεδηλώθη ἐν αὐτῇ ἤδη ἡ αὐξηθεῖσα ἀγάπη καὶ ἀφοσίωσις τῶν ᾿Αποστόλων, ἥτις κατέστησε τούτους ἱκανοὺς νὰ “χωρήσουν” μεγαλύτερον φῶς Θείας ἀποκαλύψεως, καὶ ὡς ἐκ τούτου ὁ Κύριος εἶπεν· “Εἰσί τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἵτινες οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου ἕως ἂν ἴδωσι τὸν Υἱὸν τοῦ ᾿Ανθρώπου ἐρχόμενον ἐν τῇ Βασιλείᾳ Αὐτοῦ” (Μάρκ. θ´ 1).

Μετὰ τοὺς λόγους τούτους ὁ Κύριος μετὰ τῶν μαθητῶν τελεῖ ἐν σιωπῇ1 τὴν πορείαν ἐκ τῶν ὁρίων τῆς Καισαρείας τῆς Φιλίππου ἕως τοῦ ῾Ιεροῦ Θαβώρ, καὶ ἐκεῖ, ἐκλέξας τοὺς προκρίτους, Πέτρον, ᾿Ιάκωβον καὶ ᾿Ιωάννην, ὡδήγησεν αὐτοὺς εἰς “τὸ ὄρος τὸ ὑψηλὸν” τῆς θεωρίας τῆς Θείας Αὐτοῦ “Δόξης, ἣν εἶχεν Αὐτὸς παρὰ τῷ Πατρὶ πρὸ τοῦ τὸν κόσμον εἶναι”. »Αὐτὸς ὁ Κύριος πάντοτε καὶ ἀναλλοιώτως ἔφερεν ἐν ῾Εαυτῷ τὸ Φῶς —ὢν κατὰ τὴν Θεότητα Αὐτοῦ ἄναρχον Φῶς—, ἀλλὰ διέμενεν ἐν Αὐτῷ κατὰ τρόπον ἀόρατον εἰς ἐκείνους, οἱ ὁποῖοι δὲν ἐδέχθησαν εἰσέτι ἐν ἑαυτοῖς τὸ Φῶς. ᾿Επὶ τοῦ Θαβὼρ ὁ Κύριος προσηύχετο. Οὐδὲν κωλύει ἡμᾶς νὰ ὑποθέσωμεν ὅτι κατὰ τὸ περιεχόμενον αὐτῆς ἡ προσευχὴ αὕτη ἦτο ὁμοία ἐκείνης τῆς ἐν Γεθσημανῆ (βλ. ᾿Ιωάν. ιζ´ κ. ἄ.), διότι “ἐλήλυθεν Αὐτοῦ ἡ ὥρα”. Περιπτυσσόμενος ἐν τῇ προσευχῇ τὸ πᾶν, “ἀπὸ καταβολῆς κόσμου” ἕως τῆς συντελείας τοῦ αἰῶνος τούτου, προσηύχετο ὁ Κύριος καὶ διὰ τοὺς ᾿Αποστόλους, ὅπως φανερωθῇ εἰς αὐτοὺς τὸ ῎Ονομα τοῦ Πατρός, καὶ ὅπως ἡ ἀγάπη, διὰ τῆς ὁποίας ὁ Πατὴρ ἠγάπησε τὸν Υἱόν, μένῃ ἐν αὐτοῖς (βλ. ᾿Ιωάν. ιζ´ 26). »Οἱ ἐκλεγέντες οὗτοι τρεῖς μάρτυρες καὶ συμμέτοχοι τῆς ὑπερφυοῦς ταύτης προσευχῆς τοῦ Χριστοῦ ἐξηντλήθησαν ἐν αὐτῇ.

Πολεμοῦντες ἀσκητικῶς κατὰ τῆς ἀσθενείας τῆς σαρκὸς αὐτῶν, ἐπὶ ὀλίγον τινὰ χρόνον ἐβαρύνθησαν ὑπὸ τοῦ ὕπνου· ἐν τούτοις, διὰ τῆς δυνάμεως τῆς ἐντὸς αὐτῶν ἐνεργούσης ἐσωτερικῆς προσευχῆς, ἔρχονται ἐκ νέου εἰς νηφάλιον κατάστασιν, καὶ τότε οἱ σθεναροὶ τῷ πνεύματι οὗτοι νικηταὶ τῆς ἀσθενείας τῆς σαρκὸς εἶδον τὸν Χριστὸν ἐν τῷ φωτὶ καὶ τοὺς μετ᾿ Αὐτοῦ συνομιλοῦντας ᾿Ηλίαν καὶ Μωϋσῆν. ᾿Ηδυνήθησαν δὲ νὰ ἴδουν, ἐπειδὴ καὶ οἱ ἴδιοι κατ᾿ ἐκείνην τὴν ὥραν ἐπλήσθησαν φωτός. »Τὸ ἀσύνηθες καὶ μεγαλειῶδες τῆς ὁράσεως ἐβύθισε τοὺς ᾿Αποστόλους εἰς ἀνέκφραστον ἔκπληξιν καὶ μακαρίαν ἀπορίαν. Γνωρίζομεν τοῦτο ἐκ τῶν λόγων τοῦ Εὐαγγελίου περὶ τοῦ Πέτρου· “μὴ εἰδὼς τί λαλήσῃ”, καὶ ἐκ τῶν λόγων τοῦ ἰδίου τοῦ Πέτρου· “᾿Επιστάτα, καλόν ἐστιν ἡμᾶς ὧδε εἶναι”. »Κατ᾿ ἐκείνην τὴν στιγμὴν ἡ ὑπὸ τῶν ᾿Αποστόλων ὅρασις τοῦ πνευματικοῦ κόσμου καὶ τοῦ Θείου Φωτὸς συνεδυάζετο εἰσέτι μετὰ τῶν παραστάσεων τοῦ περιβάλλοντος αὐτοὺς αἰσθητοῦ κόσμου. ᾿Αλλ᾿ ἐν συνεχείᾳ τὸ αὐξηθὲν φῶς ἀνύψωσεν αὐτοὺς πέραν παντὸς ὁρατοῦ καὶ προσκαίρου εἰς τὰ ἀόρατα καὶ αἰώνια (βλ. Β´ Κορ. δ´ 18)...

῾Απλαῖ μέχρις ἀκρότητος αἱ εὐαγγελικαὶ διηγήσεις· “᾿Ιδού, νεφέλη φωτεινὴ ἐπεσκίασεν αὐτούς...”. ῞Οπως ὁ ἄνθρωπος, ὁ ἀνερχόμενος εἴς τι ὄρος, ὅταν εἰσέλθῃ εἰς πυκνὴν νεφέλην, χωρίζεται ἀπὸ τῆς ὁράσεως παντὸς τοῦ λοιποῦ κόσμου, οὕτω καὶ ἡ φωτεινὴ αὕτη νεφέλη, ἡ γενομένη οὐχὶ ἄλλως, εἰ μὴ ὡς φῶς καὶ πνοὴ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος, τὸ ῾Οποῖον διὰ τῆς ἀφορήτου Αὐτοῦ Θείας ἐλεύσεως εἰσήγαγε τοὺς ᾿Αποστόλους εἰς τὸν κόσμον τοῦ Φωτὸς τοῦ ἀκτίστου, τοῦ ἀτρέπτου, τοῦ ἀνεσπέρου, τοῦ ἀναλλοιώτου, τοῦ ἀπεράντου, τοῦ ὑπερουρανίου, τοσοῦτον ἐξηφάνισε τὰς παραστάσεις αὐτῶν ἐκ τῶν παρερχομένων μορφῶν τοῦ κόσμου τούτου, ὥστε οὗτοι καὶ Αὐτὸν τὸν Χριστὸν δὲν ἔβλεπον πλέον κατὰ σάρκα (βλ. Β´ Κορ. ε´ 16).

Εἰσαχθέντες διὰ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος εἰς τὴν θεωρίαν τῆς ἀπεριγράπτου Θεότητος τοῦ ᾿Ιησοῦ Χριστοῦ, ἤκουσαν οὗτοι κατ᾿ ἐκείνην τὴν ὥραν τῆς ἀΰλου καὶ ἀπροσίτου φωνῆς τοῦ Πατρός· “Οὗτός ἐστιν ὁ Υἱός Μου ὁ ἀγαπητός”. »Τοῦτο ὑπῆρξεν ἡ ὑπερτάτη στιγμὴ ὁλοκλήρου τοῦ Θαβωρίου γεγονότος. »᾿Εὰν νῦν ἀναφερθῶμεν ἐκ νέου εἰς τὴν ἀσθένειαν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως, φορεῖς τῆς ὁποίας ἦσαν οἱ ᾿Απόστολοι, συνέχισεν ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος, τότε, μένοντες πιστοὶ εἰς τὴν Εὐαγγελικὴν διήγησιν καὶ τὴν πεῖραν τῶν Πατέρων τῆς ᾿Εκκλησίας, δυνάμεθα νὰ εἴπωμεν τὰ ἑξῆς· »Μεγίστη καὶ ὑψίστη ὑπῆρξεν ἡ ὅρασις τῶν ᾿Αποστόλων ἐπὶ τοῦ ὄρους τῆς Μεταμορφώσεως, ἐν τούτοις, οὐχὶ εἰσέτι τελεία, διότι τότε δὲν ἦσαν ἔτι ἱκανοὶ νὰ δεχθοῦν ἅπαν τὸ πλήρωμα καὶ τὴν τελειότητα τοῦ ἐμφανισθέντος εἰς αὐτοὺς Φωτός, καὶ διὰ τοῦτο ἡ ᾿Εκκλησία ψάλλει· “Δείξας τοῖς μαθηταῖς Σου τὴν δόξαν Σου, καθὼς ἠδύναντο”, ἢ εἰς ἄλλον ὕμνον· “καθὼς ἐχώρουν”. »Μεγίστη καὶ ὑψηλὴ ὑπῆρξεν ἡ ὅρασις τῶν ᾿Αποστόλων, ἀλλὰ τότε εἰσέτι ἀτελῶς ἀφωμοιώθη ὑπ᾿ αὐτῶν καὶ διὰ τοῦτο παρέμειναν δυναταὶ ἐκεῖναι αἱ ταλαντεύσεις, τὰς ὁποίας ὑπέστησαν οὗτοι κατὰ τὰς ἡμέρας τοῦ Γολγοθᾶ· καὶ μόνον βραδύτερον ὁ Πέτρος ἀναφέρεται εἰς αὐτὴν ὡς εἰς μαρτυρίαν τῆς ἀληθείας (βλ. Β´ Πέτρ. α´ 17-18). »᾿Ατελὴς ἦτο εἰσέτι ἡ ὅρασις τῶν ᾿Αποστόλων ἐπὶ τοῦ Θαβώρ, καὶ ἐν τούτοις ἦτο τοσοῦτον μεγάλη καὶ γνησία ἡ θεωρία τῆς “ὑπερουσίου εὐπρεπείας” καὶ τοῦ “προαιωνίου κεκρυμμένου μυστηρίου”, ὥστε οὔτε ἡ ὅρασις τοῦ Μωϋσέως ἐπὶ τοῦ Σινᾶ (βλ. ῎Εξ. ιθ´ - κ´ καὶ κγ´- λδ´), οὔτε ἡ ὁμοία αὐτῆς τοῦ ᾿Ηλία ἐπὶ Χωρήβ (βλ. Γ´ Βασ. ιθ´), ἔφθασαν τὸ ὕψος καὶ τὴν τελειότητα αὐτῆς, τὴν ὁποίαν παρατηροῦμεν εἰς τοὺς λόγους τῆς ἐκκλησιαστικῆς ᾠδῆς· “καθωράθης τῷ Μωϋσῇ, ἐν γνόφῳ τὸ πάλαι, ἐν φωτὶ δέ, νῦν ἀπροσίτῳ τῆς Θεότητος” (α´ ᾠδή, β´ κανών· βλ. ῾Εβρ. ιβ´ 18- 24)». ῞Ελκων ὑμᾶς εἰς τὸ βάθος τῶν ἀφάτων μυστηρίων τῆς θεολογίας, οὐδόλως θὰ ἀποκρύψω ὅτι καὶ ἐγὼ ὁ ἴδιος ἔρχομαι εἰς φόβον. Καὶ οὐχὶ μόνον φόβον, ἀλλὰ καὶ συστολὴν δοκιμάζω κατ᾿ αὐτὴν τὴν ὥραν· ῾Ο Σοφὸς Παροιμιαστὴς εἶπε· «πῖνε ὕδατα ἀπὸ σῶν ἀγγείων καὶ ἀπὸ σῶν φρεάτων πηγῆς» (Παροιμ. ε´ 15), ἐγὼ δὲ προσφέρω εἰς ὑμᾶς τὸ ἀντληθὲν ὑπ᾿ ἐμοῦ ἐκ τῆς ἐμπειρίας καὶ τῆς κληρονομίας ἄλλων.

Βλέπων ὅμως μετὰ ποίας προθυμίας προσέχετε εἰς τὸν λόγον, ὡς νὰ μὴ ἐκορέσθητε ἔτι ὑπ᾿ αὐτοῦ, θὰ μεταδώσω εἰς ὑμᾶς καὶ τὸν ἐπίλογον τῆς ἀλήστου δι᾿ ἐμὲ συνομιλίας μετὰ τοῦ σπουδαίου ἐκείνου ἀνδρός. ῾Ελκυσθεὶς ὑπὸ τοῦ ἐμπνευσμένου λόγου αὐτοῦ, εὐγνώμων εἰς αὐτὸν διὰ τὴν πρὸς ἐμὲ συγκατάβασιν αὐτοῦ, ἐπλήσθην θλίψεως κατ᾿ ἐκείνην τὴν ὥραν ἐκ τῆς συνειδήσεως τοῦ ἐμοῦ σκότους καὶ ἐσιώπων, διαλογιζόμενος ἐν ἑαυτῷ· «Δὲν ἔχω αὐτὴν τὴν τύχην». Διὰ νὰ παρηγορήσῃ ἐμὲ ὁ συνομιλητής μου συνέχισεν ὡς ἑξῆς· «῞Οσῳ ἡμεῖς δὲν ἀξιούμεθα τῆς ὁράσεως τῆς μεγαλοπρεποῦς δόξης τῆς Θεότητος, ἐπὶ τοσοῦτον διὰ τῆς πλέον πιστῆς ἐσωτερικῆς κινήσεως τοῦ πνεύματος ἡμῶν θὰ ὑπάρχῃ ἔλεγχος ἡμῶν αὐτῶν. Καὶ ἐὰν ἡ ψυχὴ ἡμῶν εἶναι ἀνδρεία, τότε θὰ εἴπωμεν· Διὰ τὰς ἀδικίας μου ἐστερήθην τοῦ δώρου τούτου, διότι “ὁ πορευόμενος ἐν δικαιοσύνῃ καὶ λαλῶν εὐθεῖαν ὁδόν...οὗτος οἰκήσει ἐν ὑψηλῷ...καὶ τὸν Βασιλέα μετὰ δόξης ὄψεται” (῾Ησ. λγ´ 15-18). Παρὰ ταῦτα μὴ δότε τόπον εἰς τὴν ἀπόγνωσιν· ἀντιθέτως ἐνθαρρύνθητε καὶ ἐν μετανοίᾳ πενθήσατε περὶ ἑαυτῶν. ᾿Απορρίψατε τὸν ἄδικον λογισμόν, ὅτι τοῦτο εἶναι τῶν ἐκλεκτῶν μόνον κλῆρος, ὁ ὁποῖος δύναται νὰ φονεύσῃ ἐντὸς ἡμῶν τὴν ἁγίαν ἐλπίδα. ῾Η ἀλήθεια, εἰς τὴν ὁποίαν εἶναι ἀναγκαῖον νὰ στερεωθῇ ἡ καρδίᾳ ἡμῶν, εἶναι ὅτι ὁ Κύριος οὐδένα “ἐρχόμενον πρὸς Αὐτὸν ἐκβάλλει ἔξω” καὶ ἀπορρίπτει (᾿Ιωάν. ²´ 37). Πάντες ἡμεῖς, ἄνευ ἐξαιρέσεως, μεγάλοι καὶ μικροί, σημαίνοντες καὶ μηδαμινοί, ἐκλήθημεν εἰς τὴν ἰδίαν τελειότητα, εἰς τὴν ὁποίαν ἐκάλεσεν ὁ Κύριος τοὺς ὁδηγηθέντας ὑπ᾿ Αὐτοῦ ἐπὶ τοῦ ὄρους τοῦ Θαβὼρ ᾿Αποστόλους Πέτρον, ᾿Ιάκωβον καὶ ᾿Ιωάννην, διότι καὶ ἡμεῖς, ὁμοίως πρὸς αὐτούς, ἐλάβομεν τὰς ἰδίας ἐντολὰς καὶ οὐχὶ ἄλλας, καί, ἑπομένως, τὴν ἰδίαν, ἴσην πρὸς αὐτούς, τιμὴν κλήσεως καὶ οὐχὶ ἄλλην κατωτέραν. ᾿Ερευνήσατε μετὰ προσοχῆς ὅλην τὴν ἀκολουθίαν τῆς ῾Εορτῆς καὶ θὰ ἴδητε μετὰ ποίας δυνάμεως ἡ ᾿Εκκλησία προσκαλεῖ καὶ πείθει πάντας πρὸς ἀνάβασιν εἰς τὸ ἀψηλάφητον ῎Ορος τῆς νοερᾶς Θεοπτίας, δεικνύουσα οὕτω σαφῶς ὅτι οὐχὶ μόνον κατὰ τὴν ἀρχαιότητα, οὐχὶ μόνον εἰς τοὺς ᾿Αποστόλους ηὐδόκησεν ὁ Κύριος νὰ φανερώσῃ τὴν “αὐγὴν” τῆς Θεότητος Αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν διάρκειαν πάντων τῶν αἰώνων, ἕως ἔτι καὶ τῶν ἡμερῶν ἡμῶν, δὲν ἔπαυσε καὶ οὐδέποτε θὰ παύσῃ, κατὰ τὴν ἐπαγγελίαν Αὐτοῦ, νὰ ἐκχέῃ τὴν ἰδίαν ἐκείνην δωρεὰν ἐπὶ τοὺς ἀκολουθήσαντας Αὐτὸν ἐξ ὅλης καρδίας. »᾿Εκτὸς τῆς νόθου ταπεινώσεως — “τοῦτο δὲν εἶναι δι᾿ ἐμέ”—, ἐκτὸς τῆς ἀδικαιολογήτου ἀπογνώσεως, ἥτις γεννᾶται ἐκ τῆς ἀκηδίας καὶ τῆς ἡδυπαθείας, φραγμὸς πρὸς τὴν θεωρίαν τοῦ ᾿Ακτίστου Φωτὸς ἀποβαίνει εἰσέτι καὶ ἡ τολμηρὰ ἔφεσις “ὅπως ἴδωμεν τὸν Θεόν”, καὶ περιπτυχθῶμεν Αὐτὸν διὰ τῆς σκέψεως ἡμῶν, ὡς νὰ ἠθέλομεν νὰ διεισδύσωμεν μετὰ δυνάμεως εἰς τὰ μυστήρια καὶ εἰς τὰ ἔγκατα τοῦ Θείου Εἶναι καὶ νὰ δεσπόσωμεν Αὐτοῦ διὰ τοῦ νοός, ὡς νὰ ἐπρόκειτο περὶ ἀντικειμένου τῆς γνώσεως ἡμῶν.

Εἶναι δύσκολον νὰ εὕρωμεν λέξεις πρὸς χαρακτηρισμὸν τῆς πνευματικῆς οὐσίας αὐτῆς τῆς ὑπερηφάνου ἀξιώσεως τοῦ νοὸς ἡμῶν, ἀλλ᾿ εἶναι σπουδαῖον δι᾿ ἡμᾶς νὰ γνωρίσωμεν ὅτι εἰς παρομοίας περιπτώσεις συναντῶμεν οὐχὶ “φωτεινὴν νεφέλην”, ἀλλὰ γνόφον καὶ σκότος, ἀποκρύπτοντα τὸν Θεόν. »῞Οταν προσηλοῦμεν τοὺς ὀφθαλμοὺς τοῦ νοὸς ἡμῶν ἀπ᾿ εὐθείας εἰς τὸν ῞Ηλιον τοῦ Προαιωνίου Εἶναι, ὅπως ἴδωμεν Αὐτὸν καθώς ἐστι, τότε οἱ ὀφθαλμοὶ ἡμῶν καταφλέγονται καὶ ἀποτυφλοῦνται ὑπὸ τοῦ ἀπροσίτου καὶ ἐκτυφλωτικοῦ Φωτὸς τῆς Θεότητος, καθ᾿ ὃν τρόπον ἀποτυφλοῦνται καὶ καταφλέγονται οἱ φυσικοὶ ἡμῶν ὀφθαλμοί, ὅταν γυμνοί, ὑπὸ οὐδενὸς προστατευόμενοι, στρέφωνται κατ᾿ εὐθεῖαν πρὸς τὸν ἥλιον. ᾿Εν τῇ Γραφῇ ὑπάρχει θαυμαστὴ εἰκών, διδάσκουσα ἡμᾶς τὴν ἐγκράτειαν ἐκ τῆς παρρησίας ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ· “῾Ιστάμενα κύκλῳ τοῦ Θρόνου τοῦ ῾Υψίστου τὰ ἑξαπτέρυγα Σεραφείμ, δυσὶ πτέρυξι κατακαλύπτοντα τὰ πρόσωπα αὐτῶν” (῾Ησ. ²´ 2). »Καὶ γνωριζόμενος καὶ ὁρώμενος ὁ Θεὸς ἀναλλοιώτως διαμένει ὑπὲρ πᾶσαν γνῶσιν καὶ ὅρασιν. ῾Η ἀπεριόριστος αὕτη ὑπερβατικότης τοῦ Θεοῦ ἐν τῇ “μυστικῇ” γλώσσῃ τῆς θεολογίας καλεῖται “γνόφος”. ῾Η Καινὴ Διαθήκη οὐδαμοῦ χρησιμοποιεῖ διὰ τὸν Θεὸν τὴν λέξιν “γνόφος”. Λέγει εἰς ἡμᾶς ὅτι “῾Ο Θεὸς Φῶς ἐστι καὶ σκοτία ἐν Αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία” (Α´ ᾿Ιωάν. α´ 5). Περὶ τῆς ὑπερβατικότητος Αὐτοῦ καὶ συνεπῶς τῆς τελείας “ἀορασίας”, τῆς τελείας “ἀγνωσίας” Αὐτοῦ, ἡ Καινὴ Διαθήκη λέγει τὰ ἑξῆς· “Θεὸν οὐδεὶς ἑώρακε πώποτε” (᾿Ιωάν. α´ 18)· καὶ ἀλλαχοῦ· “῾Ο Θεός,... φῶς οἰκῶν ἀπρόσιτον, ὃν εἶδεν οὐδεὶς ἀνθρώπων οὐδὲ ἰδεῖν δύναται” (Α´ Τιμ. ²´ 16). ῞Οτε ἀνεφάνησαν οἱ φιλόσοφοι καὶ οἱ αἱρετικοί, οἱ ὑποστηρίζοντες τὴν δυνατότητα πλήρους γνώσεως τοῦ Θεοῦ, τότε οἱ ῞Αγιοι Πατέρες, διὰ νὰ ἐκριζώσουν τὴν ἀσύνετον ταύτην ἰδέαν, ἐπέστρεψαν εἰς Παλαιοδιαθηκικὰς εἰκόνας καὶ γλῶσσαν· «Καὶ εἶπεν ὁ Θεὸς πρὸς Μωϋσῆν· “καταβὰς διαμάρτυραι τῷ λαῷ, μήποτε ἐγγίσωσι πρὸς τὸν Θεὸν κατανοῆσαι” Αὐτόν... Εἱστήκει δὲ ὁ λαὸς μακρόθεν, Μωϋσῆς δὲ εἰσῆλθεν εἰς τὸν γνόφον, οὗ ἦν ὁ Θεός» (῎Εξ. ιθ´ 21, κ´ 21).

Οὕτω, διὰ νὰ πλήξουν ἰσχυρότερον τὴν συνείδησιν τῶν ἀσόφων σοφῶν, οἱ Πατέρες προσέφυγον εἰς τὴν ἔννοιαν τοῦ “γνόφου”, διὰ τοῦ ὁποίου ὁ Σοφὸς Νομοθέτης Μωϋσῆς συνεκράτει τὸν λαὸν αὐτοῦ, εἰσέτι ἄπειρον τῆς Θεογνωσίας, ἀπὸ τῆς ἀσυνέτου ἐξάρσεως τῆς ἰδέας τοῦ “κατανοῆσαι” τὸν Θεόν· καὶ διὰ νὰ μὴ παρεκκλίνουν ἀπὸ τῆς Καινοδιαθηκικῆς ᾿Αποκαλύψεως, οἱ Πατέρες ὠνόμασαν τὸν γνόφον τοῦτον “ὑπέρφωτον”. »῾Η ἀληθὴς ὁδὸς πρὸς θεωρίαν τοῦ Θείου Φωτὸς διέρχεται διὰ μέσου τοῦ ἔσω ἀνθρώπου. ῞Ολη ἡ σκέψις ἡμῶν, ὅλη ἡ δύναμις τῆς ἐπιθυμίας ἡμῶν, ὀφείλουν νὰ κατευθύνωνται μόνον πρὸς τὸ “τηρῆσαι τὴν ἐντολὴν τοῦ Θεοῦ ἄσπιλον καὶ ἀνεπίληπτον” (Α´ Τιμ. ²´ 14). Τότε τὸ Θεῖον Φῶς, καθὼς ἔδειξεν ἡ πεῖρα τῶν αἰώνων, “πολυμερῶς καὶ πολυτρόπως” ἐπισκέπτεται τὸν ἄνθρωπον. Καὶ οὐδεὶς δύναται νὰ εἴπῃ ποτὲ περὶ τῶν ὁρίων τῆς εὐδοκίας τοῦ Θεοῦ πρὸς ἡμᾶς, διότι αὕτη κεῖται ἐν ἀληθείᾳ πέραν παντὸς ὁρίου. ῾Οσονδήποτε καὶ ἐὰν τείνῃ ὁ ἄνθρωπος πρὸς τὸν Θεόν, ὁσονδήποτε καὶ ἐὰν φλέγηται ὑπὸ τῆς ἀγάπης πρὸς Αὐτόν, καὶ πάλιν αἱ ἐκχύσεις τοῦ Φωτὸς θὰ παραμείνουν πέραν παντὸς ὁρίου καὶ ἀριθμοῦ, διότι δὲν ὑπάρχει τέλος εἰς αὐτάς, καὶ ὅταν εἰσέτι τὸ φῶς ὑπερβαίνῃ τὰς δυνάμεις τῆς φύσεως ἡμῶν νὰ ὑπομείνῃ τὴν λάμψιν αὐτοῦ. Καὶ ὁ μοναδικὸς δυνατὸς λόγος, ἡ μοναδικὴ ἐπικύρωσις, ὡς πρὸς πάντα ταῦτα εἶναι ὅτι “ὁ Θεὸς Φῶς ἐστι, καὶ σκοτία ἐν Αὐτῷ οὐκ ἔστιν οὐδεμία”, καὶ ὅτι “Αὐτὸς οἰκεῖ ἐν ἀπροσίτῳ Φωτὶ” καὶ ἐμφανίζεται πάντοτε ἐν τῷ φωτὶ καὶ ὡς φῶς».

᾿Αλλὰ καὶ παρὰ τοὺς λόγους τούτους δὲν διελύθη ἡ ἀπορία εἰς τὴν δειλήν μου ψυχήν. Δὲν ἔβλεπον ἐνώπιόν μου τὴν ὁδόν· δὲν ἐγνώριζον πῶς νὰ εἰσέλθω εἰς αὐτὴν τὴν ζωήν, πόθεν νὰ ἀρχίσω· ᾐσθανόμην ἑαυτὸν ἐν γνόφῳ καὶ «ἠρώτησα»· «Τί ποιήσω ἵνα ζωὴν αἰώνιον κληρονομήσω»; Καὶ ἐδόθη εἰς ἐμὲ ἡ ἀπάντησις· «Προσεύχου, ὡς ὁ ῞Αγιος Γρηγόριος Παλαμᾶς, ὅστις ἐπὶ ἔτη ἐβόα, “Κύριε, φώτισόν μου τὸ σκότος”, καὶ εἰσηκούσθη. »Προσεύχου διὰ τῶν λόγων τῆς ἐκκλησιαστικῆς ᾠδῆς, “Λαμψάτω, ὦ Φωτοδότα, καὶ ἐμοὶ τῷ ἁμαρτωλῷ τὸ φῶς Σου τὸ ἀπρόσιτον”, καὶ ἐνδυναμοῦ ἐν τῇ πίστει, ἐνθυμούμενος ὅτι ἡ ᾿Εκκλησία δὲν προσεύχεται περὶ ἀδυνάτων πραγμάτων». ᾿Εν συνεχείᾳ ὁ ἀνὴρ ἐκεῖνος, ὡς νὰ ἀπέκλειε τὴν δυνατότητα ὅτι τοιαύτη προσευχὴ θὰ παραμείνῃ ἄνευ τῆς ἄνωθεν ἀπαντήσεως, κατέκλεισε τὸν λόγον αὐτοῦ ὡς ἑξῆς· «῞Οταν γνωρίσῃ ἡ ψυχή σου τοῦτο τὸ φῶς, τότε, ὅταν συμβῇ νὰ στερῆται τούτου, θὰ φλέγησαι δι᾿ αὐτὸ καὶ μιμούμενος τὸν ῞Αγιον Συμεὼν τὸν Νέον Θεολόγον θὰ ζητῇς αὐτὸ καὶ θὰ κράζῃς πρὸς αὐτό· ᾿Ελθέ, τὸ φῶς τὸ ἀληθινόν. ᾿Ελθέ, ἡ Ζωὴ ἡ αἰώνιος. ᾿Ελθέ, τῶν πεπτωκότων ἡ ἔγερσις. ᾿Ελθέ, τῶν κειμένων ἡ ἀνόρθωσις, ᾿Ελθέ, τῶν νεκρῶν ἡ ἀνάστασις. ᾿Ελθέ, Πανάγιε Βασιλεῦ. ᾿Ελθὲ καὶ σκήνωσον ἐν ἡμῖν, καὶ μεῖνον ἀδιαστάτως ἐν ἡμῖν, καὶ ἀδιαιρέτως Σὺ μόνος βασίλευε ἐν ἡμῖν εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. ᾿Αμήν».

ΤΕΛΕΥΤΑΙΟΣ ΛΟΓΟΣ. Εὐλογία Κυρίου μενέτω ἐφ᾿ ὑμᾶς εἰς τοὺς αἰῶνας, τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Υἱοῦ καὶ τοῦ ῾Αγίου Πνεύματος. ᾿Αμήν. Εὐχαριστῶ πάντας ὑμᾶς, τοὺς προσελθόντας σήμερον, καθ᾿ ἣν ἡμέραν ἑορτάζομεν τὴν μνήμην τοῦ μεγάλου καὶ πολυπαθοῦς διὰ τὴν ᾿Εκκλησίαν τοῦ Χριστοῦ Σωφρονίου, τοῦ ἀναδειχθέντος Πατριάρχου ῾Ιεροσολύμων. ᾿Ολίγος χρόνος ἔμεινεν εἰς ἐμὲ νὰ ζήσω μεθ᾿ ὑμῶν. ᾿Αλλὰ ᾿Εκεῖνο τὸ Πνεῦμα, τὸ ὁποῖον συνδέει ἡμᾶς, εἶναι κατὰ τὴν φύσιν Αὐτοῦ αἰώνιον Πνεῦμα. Καὶ εἰς τοῦτο τὸ Πνεῦμα τὸ ῞Αγιον, τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον, τὸ ῾Οποῖον ἐφανέρωσεν εἰς ἡμᾶς ὁ Υἱὸς Αὐτοῦ ᾿Ιησοῦς Χριστός, παραδίδω ὑμᾶς.

11 Μαρτίου 1993. Ἀρχιμ.Σωφρόνιος Σαχάρωφ.

Η ΠΟΡΕΙΑ ΠΡΟΣ ΕΜΜΑΟΥΣ

2009-05-14T01:51:00.003+03:00

π. Βασιλείου Γοντικάκη, προηγουμένου της Ι. Μ. Ιβήρων

Συνέχεια από το ΑΡΧΑΓΓΕΛΩΝ ΤΟΠΟΣ

Τους δίνει, λοιπόν, τη δυνατότητα ο Χριστός να πουν το λογισμό τους. Αυτοί, με τετράγωνη λογική, λένε ότι “Εμείς ελπίζαμε. Τώρα δεν ελπίζουμε. Τι να ελπίζουμε; Εφ’ όσον Αυτός σταυρώθηκε, πέθανε και είναι τρεις μέρες που πέρασαν, τελείωσε η ιστορία”. Αποδεικνύουν τετραγωνικά ότι δεν υπάρχει δυνατότητα να ελπίζει κανείς. Νομίζω ότι ο μεγάλος δάσκαλος, ο Χριστός, αυτό ήθελε να πουν κι αυτοί. Αυτό ήθελε να βγάλει από μέσα τους: ότι, κοίταξε, με την τετράγωνη λογική, η υπόθεση τελείωσε - και νομίζω ότι είναι καλό να τελειώνουν οι υποθέσεις. Όμως αρχίζει Εκείνος και μιλά: “Ώ ανόητοι και βραδείς τη καρδία του πιστεύειν επί πάσιν οις ελάλησαν οι προφήται”. Επειδή και ο Κύριος ένιωθε ότι ήταν φίλοι Του, τους μιλάει αυστηρά. Και λέει τη φράση τη μεγάλη παρακάτω: “Ουχί ταύτα έδει παθείν τον Χριστόν και εισελθείν εις την δόξα αυτού;” Δεν έπρεπε να πάθει αυτά ο Χριστός για να περάσει στη δόξα Του; Στο σημείο αυτό μπαίνουμε στο μεγάλο μυστήριο και λέμε: Αν τυχόν έπρεπε να πάθει Αυτός, που ήταν ο ίδιος ο Χριστός, εμείς τι πρέπει να πάθουμε; Άρχισε από τον Μωυσή και όλους τους προφήτες και εξήγησε σε όλες τις γραφές αυτά που αφορούσαν το πρόσωπό Του. Μαζί με την πορεία προχωρούσε και η ερμηνεία, κι έβλεπαν οι μαθητές ότι κάπου αλλού τους πηγαίνει. Μόλις έφτασαν στην πόλη που πήγαιναν, Αυτός προσποιήθηκε ότι πάει κάπου αλλού. Αλλά αυτοί: “παρεβιάσαντο αυτόν λέγοντες μείνον μεθ’ ημών, ότι πρός εσπέραν εστί καί κέκλικεν η ημέρα”.

Νομίζω ότι οι μαθητές είπαν: Τώρα πού πάς; Τελείωσε η μέρα, τελειώνει η πορεία. Έτσι που μας έκανες δεν μπορούμε να φύγουμε από κοντά Σου, ούτε Εσύ από μας, έλα να μείνεις μαζί μας. Και ο Χριστός πέρασε μαζί τους. Και “εν τω κατακλινθήναι αυτόν μετ’ αυτών λαβών τόν άρτον ευλόγησε, καί κλάσας απέδιδον αυτοίς, αυτών δέ διηνοίχθησαν οι οφθαλμοί, καί επέγνωσαν αυτόν, καί αυτός άφαντος εγένετο απ’ αυτών”. Μετά από τον λόγο, την ιερολογία, φτάσαμε στην ιερουργία. Έγιναν οι εξηγήσεις και δεν έμενε πια τίποτα άλλο παρά η πράξη της ιερουργίας. O Χριστός δεν είπε τίποτα, αλλά τεμάχισε τον άρτο. Eν τη κλάσει του άρτου Τον γνώρισαν και μόλις Τον γνώρισαν έγινε άφαντος, χάθηκε. Φυσικά, εγώ νομίζω ότι όταν λέμε χάθηκε, εννοούμε βρέθηκε. Γιατί αν τυχόν έμενε θα τον έχαναν. Θα έλεγαν ότι “Αυτός είναι εδώ, εκεί”, θα Τον εντόπιζαν, ενώ Αυτός είναι πανταχού παρών. Oπότε αφού Τον κατάλαβαν, παίρνουν δύναμη, ανοίγονται οι οφθαλμοί τους. Επομένως “διηνοίχθησαν οi οφθαλμοί τους” σημαίνει ότι άρχισαν να βλέπουν τα αόρατα, να καταλαβαίνουν τα περασμένα και να έχουν δύναμη για να προχωρήσουν στα μέλλοντα, δηλαδή να συνεχιστεί η πορεία. Oπότε γνωρίζουν τώρα μέσα στην Θεία Ευχαριστία, μέσα στη Θεία Λειτουργία, εν τη κλάσει του άρτου, τις γραφές αληθινά. Γνωρίζουν αυτά που πέρασαν και παίρνουν δύναμη για να προχωρήσουν.

O Κύριος γνωρίζεται ως άρτος κλώμενος και αίμα εκχυνόμενον. Στην κλάση του άρτου γνωρίζεται ο Κύριος και ταυτόχρονα γνωρίζουμε κι εμείς τον Κύριο “εν τη κλάσει τη ημετέρα”. Εάν τυχόν και εμείς δεν πονέσουμε, εάν τυχόν και εμείς δεν πεθάνουμε, δεν σταυρωθούμε, δεν πρόκειται να γνωρίσουμε τον Κύριο. Όπως και Κείνος έπρεπε να πάθει για να μπει στη δόξα Του, και εμείς πρέπει να πάθουμε, πρέπει να υποφέρουμε. Όλα αυτά τα βάσανα είναι ευλογία για να ανοιχτούν τα μάτια μας και έτσι να Τον βλέπουμε διαφορετικά. Είμαστε άνθρωποι, πονάμε και έχουμε τη δική μας λογική. Κι ο Χριστός επιτρέπει τον λογισμό μας. Δίδει τις αφορμές, στους μαθητές, να ακούν το λογισμό τους και να δικαιολογήσουν τετραγωνικά την απελπισία τους. Αλλά όμως όταν απελπίζεσαι, όταν ψάχνεις, όταν πορεύεσαι, Αυτός είναι μαζί σου. Στη συνέχεια θα έρθει καιρός, όταν φτάσεις πια στην κλάση του άρτου, όταν φτάσεις στον πολύ πόνο και είσαι μαζί Του, να διανοιχτούν οι οφθαλμοί σου. Τότε Τον βλέπεις, Eκείνος χάνεται, δηλαδή, μένει διαρκώς μαζί σου… Εντάξει η λογική μας, εντάξει η αναζήτησή μας αλλά είμαστε πλασμένοι για κάτι μεγαλύτερο. Ό,τι κι αν πετύχουμε με τη δική μας αναζήτηση, με τη δική μας γνώση δεν μας ικανοποιεί. O Χριστός έχει να δώσει σε μας κάτι πολύ μεγαλύτερο και δεν μας το έδωσε πριν Αυτός πάθει και μπει στη δόξα Του.

Δηλαδή, μπορούμε να πεθάνουμε και να ζήσουμε. Μπορούμε να χαθούμε και να βρούμε την ψυχή μας, κι αν κανείς θέλει να την σώσει, θα την χάσει. Κι αν την χάσει ενσυνείδητα, όπως λέει, “ένεκεν εμού καί τού ευαγγελίου” αυτός θα την σώσει. Oπότε νομίζω ότι το μεγάλο πράγμα που έχουμε και κουβαλάμε δεν είναι το τι έχουμε αλλά το τι είμαστε. Αυτό που λέει και ο ‘Αγιος Κοσμάς ο Αιτωλός: το μεγάλο πράγμα είναι ότι μπορούμε να γίνουμε όλοι κοινωνοί του Σώματος και του Αίματος του Χριστού, δηλαδή μπορούμε σιγά σιγά να αναχθούμε σε αυτή την άλλη λογική. Oπότε τα πάντα είναι ευλογία. Όπως για παράδειγμα οι νεομάρτυρες, οι οποίοι ζούσαν σε αυτή την κατάσταση, και ζούσαν σε αυτόν τον παράδεισο. Oπότε λένε: “αν τυχόν μας αφήσετε να ζήσουμε σας είμαστε ευγνώμονες γιατί ζούμε στον παράδεισο, μέσα σε αυτήν την λογική της Θείας Λειτουργίας, την άλλη λογική, εάν μας σκοτώσετε, σας είμαστε χίλιες φορές πιο ευγνώμονες γιατί το συντομότερο θα δοκιμάσουμε αυτό το πράγμα το οποίο δεν παρέρχεται και το οποίο είναι χαρά εν όλω τω κόσμω και για όλο τον κόσμο. Κι ο καθένας τότε γεννιέται, όταν πεθαίνει και τότε αγκαλιάζει όλους και βρίσκει μες την καρδιά του όλους.

Και ταυτόχρονα ενώ μιλάμε με αυτόν τον τρόπο, δεν υποτιμούμε το σώμα αλλά αντίθετα βλέπουμε ότι θεώνεται. Κι αυτή είναι η αντίθετη κίνηση που γίνεται μέσα εδώ. Δηλαδή, δεν ενώνεται μόνο η πορεία με τη στάση, η θεότης με την ανθρωπότητα, αλλά γίνεται και μια αντίστροφη κίνηση, όπως λέει το Συναξάρι των Αγίων Πάντων, “τό Πνεύμα κάτεισιν καί ο Νούς άνεισιν“. Το πνεύμα κατέρχεται, ο λόγος σαρκούται και το χώμα, η φύση μας, αναλαμβάνεται, θεώνεται. Και το πιστεύουμε αυτό και το περιμένουμε να γίνει κάποτε, αλλά γίνεται από τώρα. Ήδη προγεύεται κανείς, νομίζω, προπαντός ο πονεμένος και σφαγμένος, ο τιμημένος με το να δεχτεί πολλές δοκιμασίες, νιώθει σαν άλλο σκαμμένο χωράφι που μπαίνει μέσα μια νωτίδα ουράνια, έτσι μπαίνει μέσα στην ψυχή του ανθρώπου και μέσα στο σώμα του ανθρώπου μια άλλη παράκληση θεϊκή και προχωρεί εις πάντας αρμούς, εις νεφρούς, εις καρδίαν.

Oπότε το θέμα, νομίζω, δεν είναι αν θα μπορέσουμε να κάνουμε μια ψεύτικη ερώτηση ή να δώσουμε μια ψεύτικη απάντηση σχετικά με τον θάνατο. Το θέμα είναι αν είναι δυνατόν να μπορούμε να κάνουμε υπομονή. Αυτό που λέει ο Κύριος, ότι το χωράφι το αγαθό, η γη η καλή είναι αυτοί που δέχονται το λόγο του Θεού και καρποφορούν εν υπομονή. Μπορούμε να κάνουμε υπομονή; Κάποιος γεωργός υπάρχει που φροντίζει για μας. Μπορούμε να περιμένουμε;

Mα λέει κανείς: “βρε παιδάκι μου, πεθαίνουμε”. Βλέπουμε στο Ευαγγέλιο ότι το άρρωστο παιδί που έφερε ο πατέρας, έπεσε κάτω ξερό σαν νεκρό και πολλοί άρχισαν να λένε πως πέθανε. Νομίζω ότι δεν έχει σημασία αν νομίζουμε εμείς ότι πεθάναμε, αν νομίζουν όλοι οι άλλοι ότι και εμείς πεθάναμε. Αυτό που έχει σημασία είναι να μένουμε κοντά στα πόδια κάποιου ο οποίος υπήρχε προτού τον κόσμον είναι, προτού υπάρξει ο κόσμος κι ο οποίος “τά πάντα διά τό πλήθος του ελέους του εξ ουκ όντων εις τό είναι παρήγαγε”. Oπότε εάν τυχόν είσαι δίπλα σε Αυτόν, άσχετα αν είσαι πεθαμένος ή ζωντανός ελπίζεις και περιμένεις να έρθει η ζωή. Αλλά νομίζω ότι η ζωή έρχεται δια του θανάτου. Όπως ο σπόρος, εάν δεν πέσει στη γη να πεθάνει, μένει μόνος, έτσι και εμείς, αν δεν πονέσουμε θα μείνουμε μόνοι.

Το θέμα είναι το εξής: Ότι πολύ πονούμε και λίγο ζωογονούμαστε, πολύ υποφέρουμε και λίγο μπαίνουμε στη χαρά. Νομίζω ότι το μήνυμα το χαρούμενο του Χριστού είναι ότι μας δίνει τη δυνατότητα να περάσουμε τη ζωηφόρο νέκρωση. Όταν ζήτησαν δυο μαθητές να δοξαστούν και να καθίσει ο ένας εκ δεξιών και ένας εξ ευωνύμων, Αυτός είπε, όπως αναφέρεται στο Τριώδιο, ότι ο Κύριος δεν δίδει τέτοια πράγματα στους δικούς Του, υπόσχεται ποτήριο θανάτου. Το μεγάλο γεγονός είναι ότι μπορούμε να πεθάνουμε περιμένοντας. Όταν περνάμε την Γεσθημανή, δεν μπορούμε να μιλάμε. Τώρα το ότι μιλάμε σημαίνει ότι δεν περνάμε Γεσθημανή. Αλλά τι γίνεται; Τα χάνουμε. Μπορεί να τα χάσουμε, μπορεί να πέσουμε κάτω, μπορεί να μας εγκαταλείψει κάθε δύναμη σωματική, ψυχική, πνευματική. Το θέμα είναι αν μπορείς και ξερός να περιμένεις και να ευγνωμονείς. Κάποιος υπάρχει μέσα μας και δίπλα μας, που ιερουργεί διαφορετικά το μυστήριο της ζωής. Θα μπορούσε εύκολα να μας πει ψεύτικα πράγματα, δεν θέλει. Θέλει να μας φέρει στην αιώνια ζωή. Και για να μπεις στην αιώνια ζωή πρέπει να περάσεις από τον θάνατο. Θα μπορούσε ο Χριστός, αν ήταν ταχυδακτυλουργός, να έκανε αυτό που ζήτησαν οι Εβραίοι, όταν έλεγαν “κατέβα από τον Σταυρό και θα πιστέψουμε”. Θα μπορούσε να το κάνει. Δεν ήρθε για να εντυπωσιάσει. Κατέβηκε από τον Σταυρό νεκρός. Νεκρός για να νικήσει τον θάνατο για πάντα, για όλους μας.

Όποτε ένα πράγμα μπορούμε να πούμε ότι μπορούμε να πετύχουμε. Ότι υπάρχει μέσα μας ένας συγκεκριμένος δυναμισμός και δια του θανάτου, μέσα στη γη την καλή και αγαθή της Εκκλησίας, αυτός ο δυναμισμός εκρήγνυται και προχωρούμε σε άλλο τόπο, σε άλλο χώρο, όπου τα φοβερά τελεσιουργείται και τα πάντα λειτουργούν διαφορετικά. Αυτός ο άλλος χώρος και ο άλλος χρόνος είναι αυτός εδώ που ζούμε. Αν θα πάμε με πύραυλους στα αστέρια δεν αυξάνει ο χώρος της ζωής μας και η ελευθερία μας. Αν τυχόν παρατείνουμε τη ζωή μας με μεταμόσχευση καρδιάς δεν γευόμαστε της χάριτος της αιωνιότητος.Σε μια στιγμή μπορεί να χωρέσει η αιωνιότης και μέσα σε ένα μικρό άγιο μαργαρίτη να χωρέσει όλος ο Χριστός. Ακριβώς γι’ αυτό ο Κύριος ενώ έρχεται να μας φέρει τη χαρά ,ενώ έρχεται να μας φέρει τη ζωή, λέει: “μακάριοι οι πενθούντες, μακάριοι οι κλαίοντες καί ουαί οι γελώντες”. Ακριβώς γιατί θέλει να μας φέρει τον πραγματικό γέλωτα, την πραγματική χαρά και την αιώνια ζωή από σήμερα…

Τι γίνεται η ψυχή του ανθρώπου μετά τον θάνατο; Νομίζω δεν μπορούμε να τα λύσουμε και όλα τα προβλήματα. Ξέρετε, είναι πολύ μεγάλο δράμα να νομίζεις ότι έχεις λύσει τα προβλήματά σου. Επίσης, είναι άσχημο ένας δάσκαλος, όποιος από μας κάνει τον δάσκαλο, να δίδει απαντήσεις και να κλείνει τα θέματα. Στην πορεία προς Εμμαούς ο Κύριος κατ’ αρχήν δίνει τη δυνατότητα στον άλλον να βγάλει τα απωθημένα του. Για να εκτονωθούν οι άνθρωποι, για να πουν το λογισμό τους, για να δείξουν την απογοήτευσή τους, για να φτάσουν στην απόγνωση. Λέει ο άγιος Ισαάκ ο Σύρος ότι δεν υπάρχει μεγαλύτερο όπλο από την απόγνωση. Γιατί όταν κανείς απογοητευθεί από όλα τα εγκόσμια, όπως λέει κι ο άγιος Νικόδημος, όταν φτάσουμε στην απιστία για τον εαυτό μας τότε αρχίζει να αναδύεται μια άλλη πίστη και μια άλλη δύναμη να υπάρχει μέσα μας. Αυτό που έχει σημασία δεν είναι αν θα πούμε μια κουβέντα σαν απάντηση. Μπορούμε να δεχτούμε τη χάρη του Θεού μέσα μας και να αναχθεί όλο το είναι μας σε ένα άλλο χώρο;

Μπορούμε να ελπίζουμε στην ανάσταση των σωμάτων; Αυτό είναι που δίδει η Εκκλησία. Αυτό που έχει σημασία είναι όχι να λύνουμε τις απορίες μας με ένα τρόπο εγκυκλοπαιδικό, με τη λογική του κομπιούτερ, αλλά ει δυνατόν να μετανοούμε, να μπαίνουμε στην άλλη λογική, τη λογική της Εκκλησίας. Τότε καταλαβαίνουμε ότι όταν ο Χριστός φανερώνεται, κρύπτεται. Όταν γίνεται άφαντος φανερώνεται. Αυτό που λέει ο Αγ. Γρηγόριος Νύσσης: «ο Χριστός απαντά δι’ ων αρνείται να απαντήσει». Αν, λοιπόν, δεν μπορούμε να ακούμε τη σιωπή Του, σημαίνει ότι δεν καταλαβαίνουμε τον λόγο Του. Αν τυχόν νομίζουμε ότι τον καταλαβαίνουμε, κάτι δεν πάει καλά μέσα μας.

Tο μεγάλο πράγμα είναι ότι υπάρχει η μητέρα μας Εκκλησία, μπορούμε να βάλουμε τον εαυτό μας μέσα εκεί ώστε σιγά-σιγά να παίρνει αυτήν την άλλη λογική. Πρέπει με ταπείνωση να τρεφόμαστε από την στερεά τροφή που προσφέρει η Εκκλησία και τότε νομίζω ότι συνέχεια η καρδιά μας θα ευφραίνεται. Έχουμε ένα μεγάλο χρέος: δια της ταπεινώσεως και δια της υπομονής να δεχτούμε αυτά τα μεγάλα τα οποία τελεσιουργείται στον υπερώον τόπο τον λειτουργικό, για να μπορέσουμε και εμείς να καταλάβουμε τι είναι άνθρωπος, να χαρούμε τη ζωή μας και μετά χωρίς άλλα σχόλια να δώσουμε τη δυνατότητα και στους άλλους να χαρούν την ζωή τους.

Αυτό που έχουμε να κάνουμε είναι να νιώσουμε ότι η αγάπη “εκ του μή όντως εις τό είναι ημάς παρήγαγε” και εάν τυχόν υπομένομε, στο τέλος από τη δακιμασία βγαίνει μια χαρά και μια αγαλλίαση η οποία ξεπερνά όλες τις δοκιμασίες. Μια στιγμή στον καθένα μας μπορεί να δημιουργηθούν διάφορες απορίες: Τι σημαίνει θάνατος, τι σημαίνει ανυπαρξία, μια στιγμή να νιώσουμε ότι όλα είναι άχρωμα και άοσμα, τότε τι να κάνουμε; Εγώ λέω ένα πράγμα: Να περιμένομε. Να περιμένομε πού; Μέσα στην Εκκλησία όπου νιώθεις ότι υπάρχει μία ζεστασιά και μία ευρυχωρία. Όπως λέμε το έμβρυο μένει μέσα στη μήτρα της μάνας του και επειδή μένει εκεί, συνέχεια αυξάνει. Έτσι και εμείς πρέπει να μένομε μέσα στη μήτρα της μητέρας μας Εκκλησίας, αυτό που λέμε μετά από την πορεία: “μείνον μεθ’ ημών”, μείνε μαζί μας και εμείς θα μείνουμε μαζί Σου. Άλλα σχόλια δεν θέλουμε πια. Εμείς θέλουμε να μείνουμε μαζί Σου. Αυτό μας φτάνει. Έχει μεγάλη σημασία να μείνουμε κάπου και να δούμε αυτό «το κάπου», το Ένα για το οποίο είμαστε και το οποίο μας εκκολάπτει.

O πόνος έχει νόημα επειδή βρισκόμαστε στη μήτρα κάποιου που μας αγαπάει. Εκεί όποιος πολύ πονάει σημαίνει ότι είναι ηλεημένος και μπορεί να δεχτεί μεγάλα χαρίσματα. Κλείνοντας, εγώ λέω ένα πράγμα για το οποίο είμαι σίγουρος: Προσωπικά είμαι χαμένος αλλά σας λέω αδελφικά ότι μπορεί να ζήσει ο άνθρωπος. Και αυτή η ζωή η απεριόριστη, η αιώνια που αρχίζει από τώρα ιερουργείται και υπάρχει στην Oρθόδοξη Εκκλησία, την μικρή την ελάχιστη και περιφρονημένη η οποία είναι η Μία, Αγία, Καθολική και Αποστολική Εκκλησία, η ελπίς πάντων των περάτων της γης…Μη μου κάνετε άλλες ερωτήσεις, δώστε άλλες απαντήσεις. Εγώ θα σας πω μόνο αυτό: Κοιτάξτε, είμαστε χαμένοι, μπορεί εν στιγμή χρόνου να σταματήσει η καρδιά μας αλλά κάτι δεν σταματά, βρε παιδάκι μου, και εγώ θέλω από εκεί και πέρα να πάμε. Και από εκεί και πέρα πάμε με το σώμα και έρχεται η αγαλλίαση και η χάρη της θεότητας μέσα στο σώμα μας και αγιάζεται η ψυχή και το σώμα και ο τρόπος με τον οποίο ζούμε.

Ομιλία του π. Βασιλείου Γοντικάκη στην Φιλοσοφική Σχολή του Α.Π.Θ. το 1986.