Ο ΑΓΙΟΣ ΠΟΛΥΚΑΡΠΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ

Η επιστολή του Αγίου ιερομάρτυρος Πολυκάρπου επισκόπου Σμύρνης (80-167/8) προς τους Φιλιππησίους.

Γράφτηκε περί το 117.

Ο Πο­λύ­καρ­πος, και οι πρε­σβύ­τε­ροι που εί­ναι μα­ζί του, προς την Εκ­κλη­σί­α του Θε­ού  που βρί­σκε­ται στους Φι­λίπ­πους.  Να πλη­θυν­θεί  σε ε­σάς το έ­λε­ος και η ει­ρή­νη του Θε­ού του Παν­το­κρά­το­ρος και Ι­η­σού Χρι­στού του Σω­τή­ρα μας. 

 Χά­ρη­κα πο­λύ μα­ζί με ε­σάς εν Κυ­ρί­ω η­μών Ι­η­σού Χρι­στώ,  που δε­χθή­κα­τε να μι­μη­θεί­τε την α­λη­θι­νή α­γά­πη και που ξε­προ­βο­δί­σα­τε, ό­πως ε­πι­βάλ­λε­ται, ε­κεί­νους που εί­ναι τυ­λιγ­μέ­νοι με τα α­γι­ο­πρε­πή δε­σμά, τα ο­ποί­α εί­ναι δι­α­δή­μα­τα των α­λη­θι­νά ε­κλεγ­μέ­νων α­πό τον Θε­ό, και α­πό τον Κύ­ριό μας. K­αι που η σί­γου­ρη ρί­ζα της πί­στε­ώς σας, η ο­ποί­α εί­χε α­να­κοι­νω­θεί α­πό αρ­χαι­ο­τά­των χρό­νων,  μέ­χρι και τώ­ρα πα­ρα­μέ­νει και καρ­πο­φο­ρεί στον Κύ­ριό μας Ι­η­σού Χρι­στό, ο Ο­ποί­ος υ­πέ­μει­νε υ­πέρ των α­μαρ­τι­ών μας, φτά­νον­τας μέ­χρι τον θά­να­το, τον Ο­ποί­ον α­νέ­στη­σε ο Θε­ός, λύ­νον­τας τις ω­δί­νες του Ά­δη, Τον Ο­ποί­ον, χω­ρίς να Τον έ­χε­τε δει, Τον πι­στεύ­ε­τε με α­νε­κλά­λη­τη και γε­μά­τη δό­ξα χα­ρά, στην ο­ποί­α πολ­λοί ε­πι­θυ­μούν να ει­σέλ­θουν, βλέ­πον­τες ό­τι εί­σα­στε σω­σμέ­νοι δια της Χά­ρι­τος, και ό­χι δια των έρ­γων σας, αλ­λά με το θέ­λη­μα του Θε­ού, δια Ι­η­σού Χρι­στού.

Για τον λό­γο αυ­τό, ζώ­νον­τας την μέ­ση σας, να ερ­γά­ζε­σθε για τον Θε­ό με φό­βο και α­λή­θεια, εγ­κα­τα­λεί­πον­τας την κε­νή μα­ται­ο­λο­γί­α και την πλά­νη των πολ­λών, μιας και έ­χε­τε πι­στέ­ψει σε Ε­κεί­νον που α­νέ­στη­σε τον Κύ­ριό μας Ι­η­σού Χρι­στό εκ νε­κρών και που έ­δω­σε σε Αυ­τόν θρό­νο στα δε­ξιά Του, στον Ο­ποί­ον έ­χουν υ­πο­τα­γεί ό­λα τα ε­που­ρά­νια και τα ε­πί­γεια, τον Ο­ποί­ον κά­θε πνο­ή λα­τρεύ­ει, ο Ο­ποί­ος έρ­χε­ται ως Κρι­τής ζών­των και νε­κρών, του Ο­ποί­ου το Αί­μα θα α­παι­τή­σει ο Θε­ός α­πό ε­κεί­νους που α­πει­θούν σε Αυ­τόν. Ο δε Ε­κεί­νος που Τον α­νέ­στη­σε εκ των νε­κρών θα α­να­στή­σει και ε­μάς, ε­άν κά­νου­με το θέ­λη­μά Του και πο­ρευ­ό­μα­στε σύμ­φω­να με τις εν­το­λές Του και α­γα­πού­με αυ­τά που Ε­κεί­νος α­γά­πη­σε,  α­πέ­χον­τας α­πό κά­θε α­δι­κί­α, πλε­ο­νε­ξί­α, φι­λαρ­γυ­ρί­α, κα­τα­λα­λιά, ψευ­δο­μαρ­τυ­ρί­α, μη α­πο­δί­δον­τες κα­κό αν­τί κα­κού ή βρι­σιά αν­τί βρι­σιάς, ή γρο­θιά αν­τί γρο­θιάς, ή κα­τά­ρα αν­τί κα­τά­ρας, μνη­μο­νεύ­ον­τες ε­πί­σης ό­σα εί­πε ο Κύ­ριος, που δί­δα­σκε: «Μην κρί­νε­τε, για να μην κρι­θή­τε. Συγ­χω­ρεί­τε, και θα σας συγ­χω­ρε­θούν.  Να ε­λε­εί­τε, για να ε­λε­η­θεί­τε. Στο μέ­τρο που ε­σείς με­τρά­τε, θα αν­τι­με­τρη­θεί σε ε­σάς» και ό­τι «Μα­κά­ριοι οι πτω­χοί και οι δι­ω­κό­με­νοι έ­νε­κεν δι­και­ο­σύ­νης, δι­ό­τι αυ­τών εί­ναι η βα­σι­λεί­α του Θε­ού.»

Αυ­τά, α­δελ­φοί μου, πε­ρι δι­και­ο­σύ­νης, δεν τα έ­γρα­ψα α­φ’ ε­αυ­τού μου, αλ­λά ε­πει­δή ε­σείς μου το εί­χα­τε ζη­τή­σει πρω­τύ­τε­ρα. Δι­ό­τι ού­τε ε­γώ, αλ­λά ού­τε άλ­λος που να μου μοιά­ζει, μπο­ρεί να α­κο­λου­θή­σει την σο­φί­α του μα­κα­ρί­ου και εν­δό­ξου Παύ­λου, ο ο­ποί­ος ό­ταν ή­ταν μα­ζί σας ε­δί­δα­ξε προ­σω­πι­κά τους τό­τε αν­θρώ­πους με α­κρί­βεια και βε­βαι­ό­τη­τα τους λό­γους πε­ρι της α­λη­θεί­ας, ο ο­ποί­ος α­κό­μα και ό­ταν α­που­σί­α­ζε σας έ­γρα­φε ε­πι­στο­λές, τις ο­ποί­ες αν με­λε­τή­σε­τε, μπο­ρεί­τε να οι­κο­δο­μη­θεί­τε στην πί­στη σας, που σας δό­θη­κε, η ο­ποί­α εί­ναι μη­τέ­ρα ό­λων μας, α­κο­λου­θού­με­νη α­πό την ελ­πί­δα, με πρώ­τη την α­γά­πη στον Θε­ό και Χρι­στό και στον πλη­σί­ον. Δι­ό­τι ε­άν κά­ποι­ος εί­ναι μέ­σα σε αυ­τά, τό­τε έ­χει εκ­πλη­ρώ­σει την εν­το­λή της δι­και­ο­σύ­νης.  Ε­πει­δή ε­κεί­νος που έ­χει α­γά­πη, α­πέ­χει μα­κριά α­πό κά­θε α­μαρ­τί­α. 

Η δε αρ­χή ό­λων των δυ­σκο­λι­ών, εί­ναι η φι­λαρ­γυ­ρί­α. Βλέ­πον­τες, λοι­πόν, ό­τι τί­πο­τε δεν φέ­ρα­με μέ­σα στον κό­σμο, αλ­λά ού­τε έ­χου­με τί­πο­τε να βγά­λου­με α­πό αυ­τόν, ας ο­πλι­ζό­μα­στε με τα ό­πλα της δι­και­ο­σύ­νης και ας δι­δά­ξου­με τους ε­αυ­τούς μας πρω­τί­στως να πο­ρευ­ό­μα­στε στην εν­το­λή του Κυ­ρί­ου. Έ­πει­τα και τις γυ­ναί­κες σας, στην πί­στη και την α­γά­πη που τους έ­χουν πα­ρα­δο­θεί,  να στέρ­γουν τους άν­δρες τους σε κά­θε α­λή­θεια και να α­γα­πούν ό­λους εξ ί­σου, με κά­θε εγ­κρά­τεια, και τα τέ­κνα να τα εκ­παι­δεύ­ουν με την παι­δεί­α του φό­βου του Θε­ού. Σω­φρο­νί­ζον­τας τις χή­ρες σχε­τι­κά με την πί­στη του Κυ­ρί­ου, να ι­κε­τεύ­ουν (τον Θε­ό) α­δι­ά­λει­πτα για τα πάν­τα, μα­κριά α­πό κά­θε δι­α­βο­λή, κα­τα­λα­λιά, ψευ­δο­μαρ­τυ­ρί­α, φι­λαρ­γυ­ρί­α και α­πό κά­θε κα­κό, γνω­ρί­ζον­τας ό­τι (αυ­τές) εί­ναι θυ­σι­α­στή­ριο του Θε­ού, και ό­τι τα πάν­τα περ­νούν α­πό έ­λεγ­χο, και ό­τι τί­πο­τε δεν Του δι­α­φεύ­γει, ού­τε α­πό λο­γι­σμούς, ού­τε α­πό έν­νοι­ες ού­τε το ο­ποι­ο­δή­πο­τε α­πό τα κρυ­φά της καρ­διάς. 

Βλέ­πον­τες λοι­πόν, ό­τι ο Θε­ός δεν εμ­παί­ζε­ται, ο­φεί­λου­με να περ­πα­τού­με α­ξί­ως στην εν­το­λή και την δό­ξα Του. Ο­μοί­ως οι Δι­ά­κο­νοι να εί­ναι ά­μεμ­ποι ε­νώ­πιόν της δι­και­ο­σύ­νης Του, ως δι­ά­κο­νοι του Θε­ού και του Χρι­στού  και ό­χι των αν­θρώ­πων.  Να μην εί­ναι δι­ά­βο­λοι, δί­λο­γοι, να εί­ναι α­φι­λάρ­γυ­ροι, εγ­κρα­τείς σε ό­λα, εύ­σπλα­χνοι, ε­πι­με­λείς,  να πο­ρεύ­ον­ται σύμ­φω­να με την α­λή­θεια του Κυ­ρί­ου, ο Ο­ποί­ος έ­γι­νε Δι­ά­κο­νος ό­λων, τον Ο­ποί­ον, αν ευ­α­ρε­στή­σου­με στον πα­ρόν­τα αι­ώ­να, θα α­πο­λά­βου­με και στον μέλ­λον­τα - α­φού μας υ­πο­σχέ­θη­κε πως θα μας ε­γεί­ρει εκ των νε­κρών, και ό­τι αν πο­λι­τευ­θού­με ά­ξια γι' Αυ­τόν, θα συμ­βα­σι­λεύ­σου­με μα­ζί Του, ε­άν πι­στεύ­ου­με. Ο­μοί­ως και οι νε­ώ­τε­ροι να εί­ναι ά­μεμ­πτοι σε ό­λα, προ­παν­τός να προ­νο­ούν για την α­γνό­τη­τά τους και να χα­λι­να­γω­γούν τους ε­αυ­τούς τους α­πό κά­θε κα­κό.  Δι­ό­τι εί­ναι κα­λό να α­να­κό­πτε­ται κα­νείς α­πό τις ε­πι­θυ­μί­ες του κό­σμου, α­φού κά­θε ε­πι­θυ­μί­α στρα­τεύ­ε­ται κα­τά του πνεύ­μα­τος, και ού­τε οι πόρ­νοι, ού­τε οι μαλ­θα­κοί, ού­τε οι αρ­σε­νο­κοί­τες θα κλη­ρο­νο­μή­σουν την βα­σι­λεί­α του Θε­ού, ού­τε ό­σοι κά­νουν ά­το­πα πράγ­μα­τα.  Γι’ αυ­τό, πρέ­πει να α­πέ­χε­τε α­πό ό­λα αυ­τά, υ­πο­τασ­σό­με­νοι στους Πρε­σβύ­τε­ρους και τους Δι­α­κό­νους, σαν στον Θε­ό και τον Χρι­στό. Οι παρ­θέ­νοι, ας βα­δί­ζουν με ά­μω­μη και α­γνή την συ­νεί­δη­σή τους.

Και οι Πρε­σβύ­τε­ροι δε, ας εί­ναι εύ­σπλαγ­χνοι, σε ό­λους ε­λε­ή­μο­νες, φέρ­νον­τας πί­σω τα πλα­νη­μέ­να (τέ­κνα της Εκ­κλη­σιας), ε­πι­σκε­πτό­με­νοι ό­λους τους α­σθε­νείς, μη α­με­λούν­τες τις χή­ρες ή ορ­φα­νό ή πέ­νη­τα, αλ­λά, προ­νο­ούν­τες πάν­το­τε για το κα­λό ε­νώ­πιον του Θε­ού και των αν­θρώ­πων, να α­πέ­χουν α­πό κά­θε ορ­γή, προ­σω­πο­λη­ψί­α, ά­δι­κη κρί­ση, μέ­νον­τες μα­κρυ­ά α­πό κά­θε φι­λαρ­γυ­ρί­α, να μην πι­στεύ­ουν εύ­κο­λα ε­ναν­τί­ον κά­ποι­ου, να μην εί­ναι α­πό­το­μοι στην κρί­ση τους, γνω­ρί­ζον­τας ό­τι ό­λοι μας εί­μα­στε ο­φει­λέ­τες της α­μαρ­τί­ας. Αν λοι­πόν δε­ό­μα­στε στον Κύ­ριο για την δι­κή μας ά­φε­ση, ο­φεί­λου­με και ε­μείς να δί­νου­με ά­φε­ση, δι­ό­τι εί­μα­στε α­πέ­ναν­τι στους ο­φθαλ­μούς του Κυ­ρί­ου και Θε­ού, και ό­λοι μας θα πα­ρα­στού­με στο Βή­μα του Χρι­στού, και ό­λοι πρέ­πει να πα­ρα­στα­θού­με στο βή­μα του Χρι­στού, και ο κα­θέ­νας θα δώ­σει λό­γο για τον ε­αυ­τό του. Έ­τσι λοι­πόν ας ερ­γα­ζό­μα­στε για Αυ­τόν, με φό­βο και κά­θε ευ­λά­βεια,  ό­πως ο Ί­διος έ­δω­σε εν­το­λή, και οι Α­πό­στο­λοι και προ­φή­τες που μας ευ­αγ­γέ­λι­σαν, οι προ­κη­ρύ­ξαν­τες την έ­λευ­ση του Κυ­ρί­ου μας.  Να εί­μα­στε ζη­λω­τές για το κα­λό, και να α­πέ­χου­με α­πό τα σκάν­δα­λα και τους ψευ­δα­δελ­φούς και ε­κεί­νους που με υ­πο­κρι­σί­α φέ­ρουν το ό­νο­μα του Κυ­ρί­ου,  οι ο­ποί­οι α­πο­πλα­νούν τους κε­νούς αν­θρώ­πους.

Δι­ό­τι, ο κά­θε άν­θρω­πος που δεν ο­μο­λο­γεί Ι­η­σού Χρι­στό ελ­θόν­τα εν σαρ­κί εί­ναι αν­τί­χρι­στος.  Και ό­ποι­ος δεν ο­μο­λο­γεί το μαρ­τύ­ριο του Σταυ­ρού, εί­ναι εκ του δι­α­βό­λου. Και ό­ποι­ος αν με­θο­δεύ­ει τα λό­για του Κυ­ρί­ου προς τις δι­κές του ε­πι­θυ­μί­ες, και λέ­ει πως ού­τε Α­νά­στα­ση, ού­τε Κρί­ση υ­πάρ­χει, ε­κεί­νος εί­ναι πρω­τό­το­κος του Σα­τα­νά. Γι’ αυ­τό, εγ­κα­τα­λεί­πον­τας την μα­ται­ό­τη­τα των πολ­λών (αν­θρώ­πων) και τις ψευ­το­δι­δα­σκα­λί­ες τους, ας ε­πι­στρέ­ψου­με στον εξ αρ­χής πα­ρα­δο­θέν­τα λό­γο, νή­φον­τες προς τις ευ­χές και υ­πο­μέ­νον­τες νη­στεί­ες, ζη­τούν­τες με δε­ή­σεις α­πό τον παν­τε­πό­πτη Θε­ό να μην μας ει­σά­γει σε πει­ρα­σμό (δο­κι­μα­σί­α), κα­θώς εί­πε ο Κύ­ριος: «Το μεν πνεύ­μα πρό­θυ­μο, η δε σαρξ α­σθε­νής». Ας προ­σκαρ­τε­ρού­με λοι­πόν μα­ζί με την ελ­πί­δα μας και τον αρ­ρα­βώ­να της δι­και­ο­σύ­νης, που εί­ναι ο Χρι­στός Ι­η­σούς, ο Ο­ποί­ος πή­ρε τις α­μαρ­τί­ες στο ί­διο το Σώ­μα Του πά­νω στο ξύ­λο, ο Ο­ποί­ος δεν έ­κα­νε κα­μί­α α­μαρ­τί­α, ού­τε βρέ­θη­κε δό­λος στο στό­μα Του, αλ­λά, για μας, για να ζή­σου­με εν Αυ­τώ, υ­πέ­μει­νε τα πάν­τα. Ας γί­νου­με λοι­πόν μι­μη­τές της υ­πο­μο­νής (Αυ­τού), και αν τυ­χόν πά­σχου­με για το Ό­νο­μά Του, ας Τον δο­ξά­ζου­με.  Αυ­τό εί­ναι ο υ­πο­γραμ­μός που μας έ­βα­λε δια του Ε­αυ­τού Του, και ε­μείς αυ­τό ε­πι­στεύ­σα­με.

Πα­ρα­κα­λώ λοι­πόν ό­λους σας να πει­θαρ­χεί­τε στον λό­γο της δι­και­ο­σύ­νης και να α­σκεί­τε κά­θε υ­πο­μο­νή, την ο­ποί­α και εί­δα­τε με τα μά­τια σας, και ό­χι μό­νο στους μα­κα­ρί­ους Ι­γνά­τιο και Ζώ­σι­μο και Ρού­φο, αλ­λά και σε άλ­λους α­πό ε­σάς, και στον ί­διο τον Παύ­λο και τους λοι­πούς α­πο­στό­λους, όν­τες πε­πει­σμέ­νοι ό­τι ό­λοι αυ­τοί δεν βά­δι­σαν ά­δι­κα, αλ­λά με πί­στη και δι­και­ο­σύ­νη, και ό­τι βρί­σκον­ται στον τό­πο που ο­φεί­λουν να εί­ναι πλά­ι στον Κύ­ριο, α­πό το ο­ποί­ο συμ­πε­ραί­νου­με ό­τι δεν α­γά­πη­σαν τον πα­ρόν­τα αι­ώ­να, αλ­λά Ε­κεί­νον τον α­πο­θα­νόν­τα για ε­μάς, και α­να­στάν­τα α­πό τον Θε­ό για ε­μάς.

Όλα τα σχετικά με τη επιστολή εδω, στην σελίδα της  ΟΟΔΕ:

 http://www.oodegr.com/oode/pateres1/polykarpos/epist_polykarpoy1.htm

Tο πρό­βλη­μα των θρη­σκευ­τι­κών στα σχο­λεί­α

Μια α­γι­ο­ρεί­τι­κη θε­ώ­ρη­ση

Ἀρ­χιμ. Βα­σι­λεί­ος Ἰ­βη­ρί­της

 Καθηγούμενος των μονών Σταυρονικήτα (1968-1990)
 και Ιβήρων (1990-2005) του Αγίου Όρους.

Ἀ­κοῦ­με τὸ θέ­μα ποὺ ὑ­πάρ­χει. Κα­τα­λα­βαί­νου­με τὰ προ­βλή­μα­τα. Δε­χό­μα­στε τὶς δυ­σκο­λί­ες. Ὑ­πάρ­χουν και­νούρ­γι­ες συν­θῆ­κες ζω­ῆς. Βρί­σκον­ται μα­ζὶ μὲ τὰ ὀρ­θό­δο­ξα παι­διὰ τῆς Ἑλ­λά­δος ξέ­να, ἄλ­λης κα­τα­γω­γῆς καὶ ἄλ­λων πα­ρα­δό­σε­ων.

Πρέ­πει νὰ βρε­θῆ ἕ­νας τρό­πος νὰ μπο­ρέ­σω­με νὰ συμ­βι­ώ­νω­με, νὰ ἀ­νε­χό­μα­στε τὸν ἄλ­λον τῆς ἄλ­λης πα­ρα­δό­σε­ως. Βρι­σκό­μα­στε σὲ νέ­α ἐ­πο­χή. Εὔ­κο­λα με­τα­κι­νοῦν­ται πλη­θυ­σμοί. Με­τα­φέ­ρον­ται πλη­ρο­φο­ρί­ες, γνώ­σεις καὶ ἐμ­πο­ρεύ­μα­τα.

Πρέ­πει νὰ εἶ­ναι τὸ σχο­λεῖ­ο ἀ­νοι­χτό, ἀ­νε­κτι­κό. Καὶ τὰ δι­κά μας παι­διὰ νὰ τὸ κα­τα­λά­βουν, νὰ τὸ δε­χθοῦν. Καὶ τὰ ξέ­να παι­διὰ νὰ μὴν αἰ­σθά­νων­ται ξέ­να, ἀλ­λὰ νὰ τρέ­φων­ται ἀ­πὸ τὴ μιὰ πη­γὴ τῆς ἀ­λή­θειας.

Γί­νε­ται συ­ζή­τη­σι. Προ­βλη­μα­τί­ζον­ται πολ­λοί. Προ­τεί­νον­ται λύ­σεις: τὸ σχο­λεῖ­ο νὰ ἔ­χη ἕ­να χα­ρα­κτῆ­ρα θρη­σκει­ο­λο­γι­κό. Νὰ μεί­νη ὁ­μο­λο­για­κὸ ἐ­φό­σον ἡ συν­τρι­πτι­κὴ πλει­ο­ψη­φί­α, σχε­δὸν ὁ­λό­της, εἶ­ναι ὀρ­θό­δο­ξη. Νὰ πά­ρη χα­ρα­κτῆ­ρα πιὸ ἀ­νοι­χτό, μὲ γνω­σι­ο­λο­γι­κὸ πε­ρι­ε­χό­με­νο.

Τὰ ἀ­κοῦ­με, τὰ βλέ­πο­με, τὰ κα­τα­νο­οῦ­με. Ὑ­πάρ­χει πρό­βλη­μα. Ἀλ­λὰ ἔ­τσι ποὺ τί­θε­ται προ­κα­λεῖ δυ­σκο­λί­ες. Δη­μι­ουρ­γοῦν­ται ἀν­τι­μα­χό­με­νες πα­ρα­τά­ξεις.

Ὅ­λοι ἰ­σχυ­ρί­ζον­ται ὅ­τι ξε­κι­νοῦν ἀ­πὸ τὴν Ὀρ­θό­δο­ξη Ἐκ­κλη­σί­α. Δὲν ἀρ­νοῦν­ται ἀλ­λὰ κη­ρύτ­τουν τὴν Ὀρ­θό­δο­ξη πα­ρά­δο­σι. Ἀλ­λὰ ἐ­νῶ αὐ­τὰ λέ­γον­ται οἱ δι­α­φω­νί­ες ὑ­πάρ­χουν. Τὸ χά­σμα φαί­νε­ται με­γά­λο.

*   *   *

Βλέ­πον­τας τὸ θέ­μα ὅ­λο ἀ­πὸ τὴ δι­κή μας πλευ­ρὰ τὸ βλέ­πο­με σο­βα­ρὸ καὶ ταυ­τό­χρο­να ἀ­νύ­παρ­κτο.

Ἐρ­χό­με­νοι στὸ Ἅ­γιον Ὄ­ρος μπαί­νο­με σὲ ἕ­να σχο­λεῖ­ο. Γι­νό­μα­στε ἰ­σό­βιοι μα­θη­τές. Σπου­δά­ζο­με καὶ ζοῦ­με τὴ λει­τουρ­γι­κὴ θε­ο­λο­γί­α τῆς Ἐκ­κλη­σί­ας.

Ἐ­δῶ βρί­σκο­με τὴν ἀ­πάν­τη­σι γιὰ τὸ θέ­μα. "Ἐν αὐ­τῇ γὰρ ζῶ­μεν καὶ κι­νού­με­θα καί ἐ­σμεν". Νοι­ώ­θο­με νὰ εἶ­ναι κά­τι ἄλ­λο πα­ναν­θρώ­πι­νο καὶ θε­ϊ­κό. Δὲν εἶ­ναι μιὰ θρη­σκευ­τι­κὴ ἄ­πο­ψι. Εἶ­ναι μιὰ θε­ο­φά­νεια· φα­νέ­ρω­σι τοῦ ἀ­ο­ρά­του, ἀ­κα­τα­λή­πτου καὶ ἀ­προ­σί­του Θε­οῦ.

Στὶς ἀν­τιρ­ρή­σεις ποὺ μπο­ρεῖ νὰ προ­κλη­θοῦν ἀ­πὸ τὰ λε­γό­με­νά μας, ἁ­πλῶς λέ­με: ἀ­φῆ­στε μας νὰ μι­λή­σω­με γιὰ τὸ θέ­μα. Ἀ­φῆ­στε μας νὰ σι­ω­πή­σω­με. Νὰ πᾶ­με στὴν ἄ­κρη. Νὰ μὴν ἐμ­πο­δί­ζω­με κα­νέ­να. Νὰ ποῦ­με: "Ἔρ­χου καὶ ἴ­δε" (Ἰ­ω. 1, 46). Δὲν μπο­ρεῖς νὰ πῆς τὰ ἄρ­ρη­τα.

*   *   *

Ζῶν­τας μέ­σα στὴν Ἐκ­κλη­σί­α ἐκ­πλήτ­τε­σαι. Δὲν πλη­σιά­ζεις τὸ μυ­στή­ριο τῆς ζω­ῆς δι­α­νο­η­τι­κά. Γνω­ρί­ζεις τὸν Θε­ὸ ὡς πλη­σμο­νὴ ἀ­γά­πης, ἀ­λή­θειας καὶ κάλ­λους. Βα­φτί­ζε­σαι ὁ­λό­κλη­ρος στὰ νά­μα­τα τῆς χά­ρι­τος.

Γνω­ρί­ζο­με τὴν ἄ­φα­τη ἀ­γά­πη τοῦ Θε­οῦ: Γί­νε­ται ἄν­θρω­πος. Τα­πει­νώ­νε­ται. Θυ­σι­ά­ζε­ται. Δὲν κρί­νει κα­νέ­να. Δέ­χε­ται νὰ κρι­θῆ ἀ­πὸ ὅ­λους. Τὰ πάν­τα ὑ­πο­μέ­νει γιὰ νὰ σώ­ση τὸν ἄν­θρω­πο, γιὰ νὰ σώ­ση τὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α του. Πα­ρα­ξε­νεύ­ε­σαι καὶ μέ­νεις ἄ­φω­νος μπρο­στὰ σ' αὐ­τὴ τὴν τα­πεί­νω­σι, τὸ ἔ­λε­ος, τὴ φι­λαν­θρω­πί­α.

Βλέ­πεις πῶς ἐ­πεμ­βαί­νει. Δὲν τι­μω­ρεῖ τὸν ἀ­δύ­να­το. Αἴ­ρει τὴν ἁ­μαρ­τί­α τοῦ κό­σμου. Κα­τα­κρί­νει τὴν ἁ­μαρ­τί­α ἐν τῇ ἑ­αυ­τοῦ σαρ­κί. Σὲ ἐκ­πλήτ­τει μὲ τὴ συμ­πε­ρι­φο­ρά του.

Εἶ­ναι ὁ Παν­το­κρά­τωρ καὶ παν­το­δύ­να­μος. Πο­λι­τεύ­ε­ται ὡς ἀ­δύ­να­τος καὶ ἀ­νύ­παρ­κτος γιὰ νὰ μπο­ρέ­ση νὰ ἀ­να­πτυ­χθῆ ὁ ἄν­θρω­πος.

Φεύ­γει ἀ­πὸ ἀ­γά­πη. "Συμ­φέ­ρει ὑ­μῖν ἵ­να ἐ­γὼ ἀ­πέλ­θω". Καὶ τὴν ἴ­δια στιγ­μὴ εἶ­ναι ὁ ἀ­ο­ρά­τως πα­ρὼν ποὺ τὰ κά­νει ὅ­λα γιὰ τὴ σω­τη­ρί­α ὅ­λων. Εἶ­ναι ὁ προ­σφέ­ρων καὶ προ­σφε­ρό­με­νος καὶ προσ­δε­χό­με­νος καὶ δι­α­δι­δό­με­νος στὴ σω­τη­ρί­α τοῦ σύμ­παν­τος κό­σμου. Ἡ δι­α­γω­γή Του μᾶς κρί­νει.

Μέ­γα τὸ μυ­στή­ριο τοῦ Θε­οῦ. Μέ­γα τὸ μυ­στή­ριο τοῦ ἀν­θρώ­που· τοῦ μι­κροῦ, τοῦ ἄρ­ρω­στου, φυ­λα­κι­σμέ­νου καὶ ξέ­νου.

Εἶ­ναι Θε­ὸς καὶ γί­νε­ται ἄν­θρω­πος. Εἶ­ναι Θε­άν­θρω­πος καὶ ὁ­μο­λο­γεῖ: "Ἐ­γώ εἰ­μι σκώ­ληξ καὶ οὐκ ἄν­θρω­πος". Τα­πει­νώ­νε­ται. Πά­ει πιὸ κά­τω ἀ­πὸ τὸν ἄν­θρω­πο. Θέ­λει νὰ σώ­ση τὸν πε­ρι­φρο­νη­μέ­νο καὶ ἐ­λά­χι­στο. Θέ­λει νὰ θε­ώ­ση τὸ ἀν­θρώ­πι­νο.

Δὲν εἶ­ναι ἄλ­λο ἡ ὁ­μο­λο­γί­α τῆς θε­ϊ­κῆς δυ­νά­με­ως καὶ τοῦ κύ­ρους· καὶ ἄλ­λη ἡ συν­τρι­βὴ τῆς τα­πει­νώ­σε­ώς Του. Τὸ "ἐ­γώ εἰ­μι σκώ­ληξ καὶ οὐκ ἄν­θρω­πος" λέ­ει διὰ τῆς δι­α­γω­γῆς του ξε­κά­θα­ρα: Ἐ­γὼ εἶ­μαι Θε­ὸς καὶ ὄ­χι ἄν­θρω­πος.

Μό­νον ἕ­νας Θε­ὸς μπο­ρεῖ τό­σο νὰ τα­πει­νω­θῆ καὶ νὰ φα­νε­ρώ­ση τὴ θε­ϊ­κὴ δό­ξα τῆς τα­πει­νώ­σε­ως.

Καὶ γιὰ τὸν πι­στὸ· δὲν εἶ­ναι ἄλ­λο ἡ ὁ­μο­λο­γί­α τῆς πί­στε­ως καὶ ἄλ­λο ἡ προ­σφο­ρὰ τῆς ἀ­γά­πης πρὸς ὅ­λο τὸν κό­σμο. Τὸ ἕ­να πο­λύ­τι­μο ποὺ ἔ­χει νὰ προ­σφέ­ρη εἶ­ναι ἡ ἀ­λή­θεια τῆς πί­στε­ως.

Ἀ­μέ­σως δη­μι­ουρ­γεῖ­ται ἄλ­λο κλί­μα. Ἀ­πο­κτᾶς ἄλ­λη συ­νεί­δη­σι τοῦ τί εἶ­ναι Θε­ός, τί κό­σμος καὶ τί ἄν­θρω­πος. Δὲν παίρ­νεις θέ­σι ἀ­μυ­νο­μέ­νου, ἀλ­λὰ γε­μί­ζεις μὲ τὸ δέ­ος τοῦ προ­σκυ­νη­τοῦ ποὺ συγ­κλο­νί­ζε­ται ἀ­πὸ τὸ θε­ϊ­κὸ με­γα­λεῖ­ο τῆς ἀ­γά­πης ποὺ σὲ πε­ρι­βάλ­λει.

Ἀ­πο­κτᾶς ἄλ­λες αἰ­σθή­σεις. Γί­νε­σαι μιὰ αἴ­σθη­σι. Κά­νεις δι­ά­γνω­σι τῆς ἀ­ξί­ας τοῦ κά­θε ἀν­θρώ­που καὶ πράγ­μα­τος. Γνω­ρί­ζεις τὸν Ἄ­γνω­στο. Πλη­σιά­ζεις τὸν ἄ­φθα­στο. Αὐ­τὸς σὲ πλη­σιά­ζει. Γι' αὐ­τὸ τὸ "γνόν­τες τὸν Θε­ὸν" ἐκ­φρά­ζε­ται μὲ τὸ "γνω­σθέν­τες ὑ­πὸ τοῦ Θε­οῦ" (Γαλ. 4, 9).

Ὅ­λα με­τροῦν­ται δι­α­φο­ρε­τι­κά, με­τα­μορ­φώ­νον­ται θε­ϊ­κά. Ὅ­λα εἶ­ναι φα­νέ­ρω­σι αὐ­τῆς τῆς ἀ­γά­πης· καὶ ὅ­ταν μᾶς συμ­πα­ρα­στέ­κε­ται στορ­γι­κὰ καὶ ὅ­ταν μᾶς ἐγ­κα­τα­λεί­πει δι­α­κρι­τι­κά.

Στὸν ἀ­πό­στο­λο Πέ­τρο ποὺ ζη­τᾶ νὰ βα­δί­ση ἐ­πὶ τῶν ὑ­δά­των καὶ νὰ ἔλ­θη πρὸς Αὐ­τόν, ἀ­πὸ ἀ­γά­πη τοῦ δί­δει τὴ δύ­να­μι. Στὴ συ­νέ­χεια, ἀ­πὸ τὴν ἴ­δια ἀ­γά­πη κι­νού­με­νος αἴ­ρει τὴν χά­ρι Του, καὶ ὁ Πέ­τρος βυ­θί­ζε­ται. Τό­τε ἀ­πὸ μέ­σα του φυ­σι­ο­λο­γι­κὰ βγαί­νει ἡ κραυ­γή· Ἐ­πι­στά­τα ἀ­πολ­λύ­με­θα, σῶ­σε μας.

Ἡ με­γα­λω­σύ­νη τοῦ Θε­οῦ φα­νε­ρώ­νε­ται στὴ θυ­σί­α τῆς ἀ­γά­πης καὶ στὴν κέ­νω­σι τῆς προ­σφο­ρᾶς. Τὸ με­γα­λεῖ­ο τοῦ ἀν­θρώ­που βρί­σκε­ται καὶ ἀ­να­πτύσ­σε­ται μέ­σα στὸ πνεῦ­μα τῆς εὐ­γνω­μο­σύ­νης, τῆς ὑ­πο­μο­νῆς καὶ τῆς εὐ­χα­ρι­στί­ας πρὸς Αὐ­τὸν ποὺ προ­σφέ­ρε­ται ὡς τρο­φὴ τοῦ παν­τὸς κό­σμου, ὡς ἄρ­τος οὐ­ρά­νιος, με­λι­ζό­με­νος καὶ μὴ δι­αι­ρού­με­νος, πάν­το­τε ἐ­σθι­ό­με­νος καὶ μη­δέ­πο­τε δα­πα­νώ­με­νος. Στέλ­νει τὸ Πνεῦ­μα του, τὸ ἀ­πα­θῶς με­ρι­ζό­με­νον καὶ ὁ­λο­σχε­ρῶς με­τε­χό­με­νον. Σὲ κά­θε ἅ­για με­ρί­δα θεί­ου Ἄρ­του βρί­σκε­ται ὅ­λος ὁ Χρι­στὸς. Σὲ κά­θε χά­ρι­σμα ὅ­λα τὰ χα­ρί­σμα­τα τοῦ Πνεύ­μα­τος. Ἔ­τσι ὁ κα­θέ­νας τρέ­φε­ται μὲ τὴν χά­ρι τῆς αἰ­ω­νι­ό­τη­τος.

Μὲ τὴν ὑ­πο­μο­νὴ καὶ τὴν ἀ­γά­πη δέ­χε­ται ὁ ἄν­θρω­πος τὴ θεί­α ἐ­πί­σκε­ψι. Ὅ­λα εἶ­ναι εὐ­λο­γί­α: Ὅ­ταν μᾶς χα­ρί­ζη τὴν ὑ­γεί­α, μᾶς τρέ­φει πνευ­μα­τι­κά. Ὅ­ταν ἐ­πι­τρέ­πη δο­κι­μα­σί­ες, μᾶς χα­ρί­ζει τὰ ἀ­νέλ­πι­στα. Στὸ τέ­λος πιὸ με­γά­λη πα­ρά­κλη­σι καὶ ἀ­στεί­ρευ­τη χα­ρὰ ἔρ­χε­ται ἀ­πὸ τὶς δο­κι­μα­σί­ες. Οὔ­τε χαί­ρε­σαι μό­νο στὴ χα­ρά, οὔ­τε στυ­γνά­ζεις στὴ θλί­ψι. Ἀ­να­παύ­ε­σαι σὲ Αὐ­τὸν ποὺ εἶ­ναι Θε­ὸς ἐ­λέ­ους, οἰ­κτιρ­μῶν καὶ φι­λαν­θρω­πί­ας. Κα­τα­λή­γεις σὲ μί­α αἴ­τη­σι: Γε­νη­θή­τω τὸ θέ­λη­μά σου. Χω­ρὶς αὐ­τὸν τί­πο­τε δὲν ἔ­χει νό­η­μα. Μὲ τὴ χά­ρι Του ὅ­λα με­τα­τρέ­πον­ται, πρὸ παν­τὸς τὰ ἐ­πώ­δυ­να, σὲ εὐ­λο­γί­ες.

Ὁ ἄν­θρω­πος πλά­σθη­κε ἀ­πὸ τὸν Θε­ὸ μὲ μιὰ ψυ­χὴ ποὺ ξε­περ­νᾶ τὴν ἀ­ξί­α ὅ­λου τοῦ κό­σμου, καὶ μὲ μιὰ δί­ψα ποὺ δὲν σβή­νει μὲ ὅ­λες τὶς χα­ρὲς καὶ τὶς ἐ­πι­τυ­χί­ες. Ὅ­λο τὸν κό­σμο νὰ τοῦ δώ­σης μέ­νει ἀ­νι­κα­νο­ποί­η­τος καὶ νη­στι­κός. Στὸ ἐ­λά­χι­στο τὸ θε­ϊ­κὸ χά­ρι­σμα βρί­σκει τὸ πᾶν ποὺ ἀ­κα­τά­παυ­στα ξε­περ­νι­έ­ται καὶ πά­ει πα­ρα­πέ­ρα. Αὐ­τὸ τὸ ἐ­λά­χι­στο μὲ τὸν ἀ­τε­λεύ­τη­το δυ­να­μι­σμὸ δὲν κα­τορ­θώ­νε­ται μὲ ἱ­κα­νό­τη­τες καὶ προ­σπά­θει­ες ἀν­θρώ­πι­νες. Εἶ­ναι δῶ­ρο τοῦ Ἑ­νὸς ποὺ δί­δε­ται ἐ­ξαίφ­νης στὸν ἐ­λά­χι­στο καὶ τα­πει­νὸ ποὺ μό­νον ἀ­γα­πᾶ, ὑ­πο­μέ­νει καὶ ἐλ­πί­ζει, ἀ­κό­μα καὶ ὅ­ταν ὅ­λα χά­νων­ται.

Ἔ­χει σαρ­κω­θῆ ἡ ἀ­λή­θεια τῆς ἀ­γά­πης ποὺ κα­ταρ­γεῖ τοὺς χω­ρι­σμοὺς καὶ τὸν θά­να­το. Αὐ­τὴ τὴ σαρ­κω­θεῖ­σα ἀ­λή­θεια καὶ τὴν ἀ­γά­πη γνω­ρί­ζο­με. Αὐ­τὴ μᾶς ἔ­φε­ρε ἐκ τοῦ μὴ ὄν­τος εἰς τὸ εἶ­ναι. Αὐ­τὴ μᾶς σώ­ζει δω­ρε­άν. Αὐ­τὴν ὁ­μο­λο­γοῦ­με καὶ κη­ρύτ­το­με. Σ' αὐ­τὴν ἐγ­κα­τα­λεί­πο­με τὴν ζω­ὴν ἡ­μῶν ἅ­πα­σαν καὶ τὴν ἐλ­πί­δα. Σ' αὐ­τὴν ἐγ­κα­τα­λεί­πο­με τὰ παι­διὰ ὅ­λου τοῦ κό­σμου γιὰ νὰ προ­κό­ψουν.

*   *   *

Τὸ σύ­νο­λο τῆς ζω­ῆς στὴν Ἐκ­κλη­σί­α γνω­ρί­ζε­ται ὡς μί­α ἑ­ορ­τή, ἕ­να πα­νη­γύ­ρι χα­ρᾶς. Μέ­σα σ' αὐ­τὸ τὸ πα­νη­γύ­ρι τῆς ζω­ῆς καὶ τῆς εὐ­φρο­σύ­νης βά­ζει ἡ ὀρ­θό­δο­ξη ἀ­γω­γὴ τὰ παι­διά. Νοι­ώ­θουν τὴ ζε­στα­σιὰ τῆς ἀ­γά­πης καὶ τὴ χα­ρὰ τοῦ παι­χνι­διοῦ.

Ὅ­σο περ­νᾶ ὁ και­ρὸς καὶ με­γα­λώ­νουν, γεν­νι­οῦν­ται μέ­σα τους νέ­α ἐ­ρω­τή­μα­τα καὶ προ­βλή­μα­τα: Φυ­σι­ο­λο­γι­κὰ ἔρ­χον­ται καὶ οἱ ἀ­παν­τή­σεις. Τό­τε βλέ­πουν τὰ ἁ­πλὰ λό­για, οἱ ἦ­χοι καὶ οἱ εἰ­κό­νες τῆς λει­τουρ­γι­κῆς θε­ο­λο­γί­ας, νὰ ἔ­χουν τό­σο πε­ρι­ε­χό­με­νο καὶ βά­θος ποὺ οὔ­τε τὸ κα­τα­λά­βαι­νες οὔ­τε τὸ χρει­α­ζό­σουν ὅ­ταν ἤ­σουν μι­κρὸ παι­δί.

Τὸ παι­δὶ χαί­ρε­ται τὰ παι­χνί­δια καὶ τὴ ζω­ή. Λυ­πᾶ­ται μιὰ στιγ­μὴ για­τὶ τὰ χά­νει (τὰ παι­χνί­δια τοῦ παι­διοῦ καὶ τὴ νε­ό­τη­τα τοῦ ἐ­φή­βου). Αὐ­τὰ ποὺ ἀ­κο­λου­θοῦν εἶ­ναι ἐκ­πλη­κτι­κώ­τε­ρα καὶ μο­νι­μώ­τε­ρα. Μπαί­νει στὴν πα­ρά­δο­σι τοῦ Ἀ­πο­στό­λου ποὺ ὁ­μο­λο­γεῖ: "ὅ­ταν ἀ­σθε­νῶ τό­τε δυ­να­τός εἰ­μι". "Χαί­ρω ἐν τοῖς πα­θή­μα­σί μου". Καὶ μὲ τὴν πά­ρο­δο τοῦ χρό­νου. Ἔρ­χον­ται δυ­σκο­λί­ες. Δὲν στα­μα­τοῦν τὰ βά­σα­να. Ἀλ­λὰ τὰ πάν­τα με­τα­βάλ­λον­ται σὲ εὐ­λο­γί­α καὶ ἀ­γαλ­λί­α­σι.

Ὁ δη­μι­ουρ­γὸς καὶ προ­νο­η­τὴς τῆς ζω­ῆς μας, κά­θε φο­ρὰ μᾶς δί­δει αὐ­τὸ ποὺ χρει­α­ζό­μα­στε. Ὅ­λα δι' Αὐ­τοῦ ἀ­πο­δει­κνύ­ον­ται κα­λά: ὁ σταυ­ρός, οἱ πει­ρα­σμοί, οἱ δο­κι­μα­σί­ες.

Ἐ­νι­σχύ­ε­σαι ἀ­πὸ τὶς δο­κι­μα­σί­ες, καὶ δυ­να­μώ­νεις ἀ­πὸ τὶς ἀ­σθέ­νει­ες. Τρέ­φον­ται οἱ ρί­ζες σου ἀ­πὸ τὶς πί­κρες τῆς ζω­ῆς καὶ βλα­στά­νουν τὰ κλα­διά σου στοὺς φω­τει­νοὺς οὐ­ρα­νοὺς τῆς ἐ­λευ­θε­ρί­ας καὶ τῆς ἐ­πε­κτά­σε­ως.

Δὲν δι­δά­σκε­σαι ἐγ­κυ­κλο­παι­δι­κὰ τὸ φαι­νό­με­νο τῆς θρη­σκεί­ας. Ζῆς τὴν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα ὅ­τι ὁ Θε­ὸς εἶ­ναι ἀ­γά­πη. Καὶ πλά­θε­σαι ἀ­π' αὐ­τήν.

Ὁ Θε­ὸς εἶ­ναι τό­σο με­γά­λος καὶ εὔ­σπλαγ­χνος ποὺ σὲ ἀ­φή­νει νὰ τὸν ἀρ­νη­θῆς ἂν πέ­σης στὸν πει­ρα­σμὸ τῆς ἀ­φρο­σύ­νης, ὅ­πως ἔ­γι­νε μὲ τὸν ἄ­σω­το υἱ­ό. Ὁ πα­τέ­ρας δὲν τὸν τι­μω­ρεῖ (οὔ­τε πε­ρισ­σό­τερ τὸν θα­να­τώ­νει) ἐ­πει­δὴ τὸν ἀρ­νεῖ­ται. Ἀλ­λὰ τὸν ἀ­φή­νει νὰ πά­η ὅ­που θέ­λει. Καὶ ἡ πα­τρι­κή του ἀ­γά­πη πη­γαί­νει πρὶν ἀ­π' αὐ­τόν. Τὸν συ­νο­δεύ­ει δι­α­κρι­τι­κά, χω­ρὶς νὰ τὸν βλέ­πη ὁ ἄ­σω­τος. Καὶ ἀρ­νού­με­νος τὸν πα­τέ­ρα ἀν­τι­λαμ­βά­νε­ται τὴν χά­ρι Του. Θυ­μᾶ­ται τὸ σπί­τι Του. Καὶ μό­νος του γυ­ρί­ζει στὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α τῆς ἀ­γά­πης ποὺ ἐ­πι­τυγ­χά­νε­ται μὲ τὴν ὑ­πα­κο­ὴ στὴν ἀ­λή­θεια ποὺ εἶ­ναι ὁ Θε­ὸς πα­τέ­ρας.

Ὅ,τι ἐ­πι­τρέ­πει τὸ ἐ­πι­τρέ­πει ἀ­πὸ ἀ­γά­πη γιὰ τὸ κα­λό μας. Πρέ­πει νὰ καλ­λι­ερ­γη­θῆ τὸ χω­ρά­φι γιὰ νὰ δώ­ση καρ­πό. Πρέ­πει νὰ πε­ρά­ση δο­κι­μα­σί­ες σταυ­ρῶν καὶ πει­ρα­σμῶν ὁ ἄν­θρω­πος γιὰ νὰ φτά­ση στὴν εὐ­αι­σθη­σί­α νὰ παίρ­νη δι' ὀ­λί­γων τὰ πολ­λὰ καὶ ἀ­πὸ τὸν πό­νο τὴν πα­ρη­γο­ριά.

Κά­νον­τας ὑ­πο­μο­νὴ στὸν ἀ­γῶ­να σου, κα­τὰ τὴν πιὸ δύ­σκο­λη στιγ­μὴ ποὺ φτά­νεις νὰ λυ­γί­σης· ἔρ­χε­ται καὶ σὲ βρί­σκει. Μέ­νει μα­ζί σου καὶ σὲ πα­ρη­γο­ρεῖ.

Πα­ρα­ξε­νεύ­ε­σαι τό­τε καὶ λές: "Πό­θεν μοι τοῦ­το"; Πῶς ἔ­γι­νε αὐ­τὸ σὲ μέ­να ποὺ ὅ­λοι μὲ πε­ρι­φρό­νη­σαν μὲ τὶς θε­ω­ρί­ες τους. Σὲ μέ­να ποὺ εἶ­μαι ἄ­ξιος κά­θε κα­τα­δί­κης μὲ τὶς ἁ­μαρ­τί­ες μου. Καὶ ζῆς τὸ γε­γο­νὸς τῆς θεί­ας ἐ­πι­σκέ­ψε­ως καὶ πα­ρα­κλή­σε­ως. Ζῆς τὸ θαῦ­μα τῆς θεί­ας πα­ρου­σί­ας. Νοι­ώ­θεις τὸ θαῦ­μα πῶς δη­μι­ουρ­γεῖ­ται ὁ κό­σμος ἐκ τοῦ μὴ ὄν­τος ἀ­πὸ πε­ρίσ­σευ­μα ἀ­γά­πης. Πῶς σαρ­κοῦ­ται ὁ Λό­γος καὶ Θε­ός. Πῶς ἡ ἀν­θρώ­πι­νη φύ­σι, ὁ ἄν­θρω­πος, ἡ Παρ­θέ­νος Μα­ρί­α γεν­νᾶ τὸν Θε­ὸ καὶ ἀ­να­δει­κνύ­ε­ται Θε­ο­τό­κος.

Αὐ­τὰ εἶ­ναι ὑ­πὲρ φύ­σιν καὶ αἴ­σθη­σιν, ἀλ­λὰ ἔ­τσι ἐ­νερ­γεῖ ὁ Θε­ός. Καὶ γι' αὐ­τὰ τὰ θαυ­μά­σια ἔ­χει πλά­σει τὸν ἄν­θρω­πο.

Ὅ­λα τὰ με­γά­λα γί­νον­ται ἀ­κό­πως, εἶ­ναι δῶ­ρα τοῦ Θε­οῦ· δί­δον­ται ἐ­ξαίφ­νης, χω­ρὶς νὰ τὸ πε­ρι­μέ­νης, στοὺς ἥ­ρω­ες τῆς ἀ­γά­πης καὶ τῆς ὑ­πο­μο­νῆς.

Ζῆς μιὰ ὁ­λό­κλη­ρη ζω­ὴ πό­νων, γιὰ νὰ φτά­σης σὲ μιὰ στιγ­μὴ ποὺ ταυ­τί­ζε­ται μὲ τὴν αἰ­ω­νι­ό­τη­τα· μὲ τὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α τῆς σω­τη­ρί­ας.

Σὰν τὸν λη­στὴ ποὺ κα­τα­λή­γει κρε­μα­σμέ­νος πά­νω στὸν σταυ­ρὸ νὰ πῆ μιὰ φρά­σι: "Μνή­σθη­τί μου, Κύ­ρι­ε, ὅ­ταν ἔλ­θης ἐν τῇ βα­σι­λεί­ᾳ σου". Καὶ μπαί­νει αὐ­θη­με­ρὸν στὸν πα­ρά­δει­σο.

Σὰν τὴν αἱ­μορ­ρο­οῦ­σα τοῦ Εὐ­αγ­γε­λί­ου ποὺ ὑ­πο­φέ­ρει ἐ­πὶ σει­ρὰ ἐ­τῶν. Δὲν βρί­σκει καμ­μιὰ πα­ρη­γο­ριὰ καὶ θε­ρα­πεί­α μὲ τὶς ἀν­θρώ­πι­νες ἐ­πεμ­βά­σεις. Φτά­νει στὸ ἀ­προ­χώ­ρη­το. Κα­τα­φεύ­γει στὸν Χρι­στό. Ἀ­κουμ­πᾶ τὸ ἄ­κρο τοῦ ἱ­μα­τί­ου Του. Ἀ­φή­νει σ' Αὐ­τὸν τὴν ἀ­πό­γνω­σι τοῦ πό­νου. Καὶ δέ­χε­ται τὴν ἴα­σι τοῦ πά­θους. "Πα­ρα­χρῆ­μα ἔ­στη ἡ ρῦ­σις τοῦ αἵ­μα­τος" (Λουκ. 8, 44).

Τό­τε λές: ἄ­ξι­ζε ὅ­λος ὁ κό­πος, τὰ βά­σα­να καὶ ἡ ὑ­πο­μο­νὴ μιᾶς ζω­ῆς γιὰ νὰ ζή­σω αὐ­τὸ τὸ ἄρ­ρη­το θαῦ­μα.

Ὅ­λη ἡ ἀν­θρω­πό­της εἶ­ναι ἕ­νας ἄν­θρω­πος. "Εἷς ἄν­θρω­πος κα­τω­νο­μά­σθη τὸ πᾶν" (Ἁγ. Γρη­γό­ριος Νύσ­σης). Ὅ­λη ἡ ἱ­στο­ρί­α μιὰ ζω­ή, μιὰ πο­ρεί­α δο­κι­μα­σι­ῶν καὶ πό­νου. Εἶ­ναι και­ρὸς νὰ δε­χθῆ τὸ μή­νυ­μα τῆς ζω­ῆς, τὸ ἕ­να, τὴν ἀ­πο­κά­λυ­ψι τῆς ἀ­γά­πης τοῦ Θε­οῦ.

Ἡ ζω­ὴ δὲν εἶ­ναι μιὰ τυ­φλὴ πο­ρεί­α ποὺ κα­τα­λή­γει στὸν θά­να­το· ἀλ­λὰ εἶ­ναι ἕ­νας δρό­μος μὲ πολ­λοὺς σταυ­ροὺς καὶ ἀ­πο­γνώ­σεις ποὺ κα­τα­λή­γει στὴν Ἀ­νά­στα­σι.

Εἶ­ναι δῶ­ρο τοῦ Θε­οῦ ἡ ἐκ τοῦ μὴ ὄν­τος δη­μι­ουρ­γί­α τοῦ κό­σμου. Καὶ εἶ­ναι με­γα­λύ­τε­ρο δῶ­ρο τῆς ἴ­διας ἀ­γά­πης ἡ ἔκ­πλη­ξι τῆς Ἀ­να­στά­σε­ως ποὺ κα­ταρ­γεῖ τὸν θά­να­το καὶ ἐγ­και­νιά­ζει τὴν ἀ­τε­λεύ­τη­τη πο­ρεί­α ἀ­πὸ δό­ξης εἰς δό­ξαν.

*   *   *

Ἡ ζω­ὴ εἶ­ναι ἐν­δι­α­φέ­ρου­σα ἐ­πει­δὴ εἶ­ναι ἐ­πι­κίν­δυ­νη καὶ ἀ­πρό­βλε­πτη. Συ­νέ­χεια ὅ­λα δι­α­κυ­βεύ­ον­ται καὶ ὅ­λα εἶ­ναι σί­γου­ρα μὲ τὴν πί­στι καὶ τὴν ἐμ­πι­στο­σύ­νη στὴν ἀ­γά­πη Του.

Συμ­βαί­νουν ἀ­πρό­σμε­νες ἐκ­πλή­ξεις: Οὔ­τε ὁ μα­κρυ­νὸς καὶ ξέ­νος εἶ­ναι ἀ­πο­κλει­σμέ­νος ἀ­πὸ τὴ σω­τη­ρί­α, οὔ­τε ὁ κον­τι­νὸς καὶ μα­θη­τὴς εἶ­ναι ἐ­ξα­σφα­λι­σμέ­νος.

Ἕ­νας λη­στὴς μπαί­νει πρῶ­τος στὸν πα­ρά­δει­σο. Ἕ­νας μα­θη­τὴς ἀρ­νεῖ­ται τὸν Δι­δά­σκα­λο καὶ ἄλ­λος τὸν προ­δί­δει. Ἕ­νας ἑ­κα­τόν­ταρ­χος πι­στεύ­ει. Καὶ οἱ ἀρ­χι­ε­ρεῖς ἐμ­παί­ζουν καὶ ζη­τοῦν τὴ σταύ­ρω­σι. Ὁ πιὸ σκλη­ρὸς δι­ώ­κτης γί­νε­ται ὁ με­γα­λύ­τε­ρος Ἀ­πό­στο­λος. Ὅ­λα εἶ­ναι κα­λὰ καὶ ἐν­δι­α­φέ­ρον­τα για­τὶ ὅ­λα τὰ ρυθ­μί­ζει "ὁ ἐ­πὶ πάν­των Θε­ός".

Συμ­πε­ρι­φέ­ρε­ται μὲ στορ­γὴ στὸν πα­ρα­στρα­τη­μέ­νο καὶ ἐ­νο­χλού­με­νο ἀ­πὸ ἀ­κά­θαρ­τα πνεύ­μα­τα. Κρί­νει αὐ­στη­ρὰ τὸν ὑ­πο­κρι­τὴ ποὺ κά­νει τὸν δά­σκα­λο τοῦ νό­μου καὶ βα­σα­νί­ζει τὸν κό­σμο. Θε­ρα­πεύ­ει τοὺς ἀρ­ρώ­στους. Κα­λεῖ κον­τά του ὅ­λους τοὺς κου­ρα­σμέ­νους καὶ ἀ­πε­γνω­σμέ­νους. Πε­τᾶ ἔ­ξω ἀ­πὸ τὸ να­ὸ τοὺς κολ­λυ­βι­στὲς καὶ ἀρ­γυ­ρα­μοι­βοὺς ποὺ με­τα­βάλ­λουν τὸν οἶ­κο τοῦ Θε­οῦ σὲ οἶ­κο ἐμ­πο­ρί­ου.

Συμ­βαί­νουν πα­ρά­ξε­να πράγ­μα­τα. Συ­χνὰ αὐ­τοὶ ποὺ τὸν ἀν­τι­προ­σω­πεύ­ουν τὸν ἀ­γνο­οῦν. Καὶ αὐ­τοὶ ποὺ τὸν ἀρ­νοῦν­ται τὸν ζη­τοῦν.

Ἔρ­χον­ται ἐξ ἀ­να­το­λῶν καὶ δυ­σμῶν καὶ ἀ­να­κλί­νον­ται με­τὰ Ἀ­βρα­ὰμ καὶ Ἰ­σα­ὰκ καὶ Ἰ­α­κώβ. Καὶ οἱ κα­τὰ φαν­τα­σί­αν υἱ­οὶ τῆς Βα­σι­λεί­α­ς ἐκ­βάλ­λον­ται εἰς τὸ πῦρ τὸ ἐ­ξώ­τε­ρον.

Κά­ποι­οι ποὺ λέ­νε "Κύ­ρι­ε, Κύ­ρι­ε" καὶ πα­ρου­σι­ά­ζον­ται ὡς κή­ρυ­κες καὶ θαυ­μα­τουρ­γοὶ θὰ ἀ­κού­σουν (δη­λα­δὴ ἀ­κοῦ­νε ἀλ­λὰ δὲν κα­τα­λα­βαί­νουν) "οὐ­δέ­πο­τε ἔ­γνων ὑ­μᾶς".

Κά­ποι­οι συν­τη­ρη­τι­κοὶ κη­ρύτ­τουν ταγ­κι­α­σμέ­νη θε­ο­λο­γί­α· ἄλ­λοι προ­ο­δευ­τι­κοὶ νε­ρου­λι­α­σμέ­νη· καὶ δὲν τὸ κα­τα­λα­βαί­νουν. Ἐ­νῶ τὴν ἴ­δια στιγ­μὴ ἀ­θο­ρύ­βως προ­χέ­ον­ται πο­τα­μοὶ τῆς χά­ρι­τος ἀ­πὸ κά­ποι­ους πο­νε­μέ­νους, τα­πει­νοὺς καὶ ἄ­γνω­στους.

Αὐ­τὸς εἶ­ναι ἀ­γά­πη ἀ­με­τά­πτω­τη καὶ πάν­σο­φη. Ἐ­μεῖς ἐ­πι­πο­λαι­ό­της ἀ­δι­και­ο­λό­γη­τη καὶ ἐ­πι­κίν­δυ­νη. Ἀλ­λὰ μέ­νει πάν­τα γιὰ ὅ­λους μας ἡ ὁ­δὸς τῆς με­τα­νοί­ας.

*   *   *

"Δί­δω ἀ­γω­γὴ" ση­μαί­νει ὅ­τι ξέ­ρω τί εἶ­ναι Θε­ός, κό­σμος, ἄν­θρω­πος. Ξέ­ρω τί εἶ­ναι τὸ παι­δί. Ἀ­πὸ ποὺ ξε­κι­νᾶ. Ποι­ά εἶ­ναι ἡ φι­λο­δο­ξί­α, ἡ προσ­δο­κί­α καὶ οἱ δυ­να­τό­τη­τές του. Ποι­ά ἐ­ρω­τή­μα­τα κυ­ο­φο­ροῦν­ται μέ­σα του καὶ ποι­ές ἀ­παν­τή­σεις δί­δον­ται.

Ὅ­ταν ἐ­γὼ ποὺ δι­δά­σκω εἶ­μαι μι­σε­ρὸς καὶ ἀ­νε­παρ­κὴς μὲ μει­ω­μέ­να ἐν­δι­α­φέ­ρον­τα καὶ ἐλ­λι­πῆ γνῶ­σι τοῦ μυ­στη­ρί­ου τῆς ζω­ῆ­ς καὶ τοῦ ἀν­θρώ­που, εἶ­μαι ἀ­κα­τάλ­λη­λος γιὰ τὸ ἔρ­γο τοῦ παι­δα­γω­γοῦ.

Ὅ­ταν τὸ παι­δὶ εἶ­ναι ἀ­ε­τὸς τοῦ πνεύ­μα­τος καὶ ἐ­γὼ τὸ βλέ­πω σὰν που­λε­ρι­κό, γιὰ τὸ κο­τέ­τσι τοῦ συ­στή­μα­τος, νὰ μοῦ δί­δη αὐ­γὰ καὶ κρέ­ας γιὰ πού­λη­μα. Τό­τε ἀ­γνο­ῶ καὶ πνί­γω τὰ αἰ­τή­μα­τα τοῦ ἀ­ε­τοῦ ποὺ ἔ­χει ἄλ­λους ὁ­ρί­ζον­τες ζω­ῆς. Πε­τᾶ σὲ ἄλ­λα ὕ­ψη. Καὶ φω­λιά­ζει σὲ ἄλ­λες κορ­φές. Ἡ Ἐκ­κλη­σί­α γνω­ρί­ζει τί εἶ­ναι ἄν­θρω­πος, ποι­ά ἡ φύ­σι καὶ ἡ ἀ­πο­στο­λή του.

Δὲν ἀ­σχο­λοῦ­μαι ἁ­πλῶς μὲ τὸ φαι­νό­με­νο θρη­σκεί­α. Δὲν ἔ­χω μπρο­στά μου σπου­δα­στὲς θρη­σκει­ο­λο­γι­κῶν ἀ­πα­σχο­λή­σε­ων. Ἀλ­λὰ ἔ­χω εὐ­αί­σθη­τα πλά­σμα­τα ποὺ θέ­λουν νὰ ζή­σουν.

Ὀ­φεί­λω νὰ τοὺς προ­σφέ­ρω τὴν κα­τάλ­λη­λη τρο­φὴ γιὰ νὰ ἀ­να­πτυ­χθοῦν καὶ τὰ παι­χνί­δια γιὰ νὰ παί­ξουν. Δὲν τοὺς ἐκ­θέ­τω ὅ,τι κυ­κλο­φο­ρεῖ στὴ θρη­σκευ­τι­κὴ ἀ­γο­ρὰ γιὰ νὰ δι­α­λέ­ξουν μό­να τους. Ἀ­πο­μα­κρύ­νω ὅ­λα τὰ αἰχ­μη­ρὰ ἀν­τι­κεί­με­να γιὰ νὰ μὴν κο­ποῦν παί­ζον­τας καὶ ὅ­λα τὰ φάρ­μα­κα γιὰ νὰ μὴν δη­λη­τη­ρια­στοῦν δο­κι­μά­ζον­τας.

Τὰ παι­διὰ τῆς ὁ­ποι­ασ­δή­πο­τε θρη­σκευ­τι­κῆς πα­ρα­δό­σε­ως, ὅ­ταν δοῦν καὶ ἀ­κού­σουν τὸν δά­σκα­λό τους εὔ­κο­λα καὶ ἀ­προ­βλη­μά­τι­στα νὰ ἐκ­θέ­τη μπρο­στά τους ὅ­λες τὶς θρη­σκευ­τι­κὲς δο­ξα­σί­ες καὶ τὰ σύμ­βο­λα· αὐ­θόρ­μη­τα θὰ πε­ρι­ο­ρι­στοῦν στὸν ἑ­αυ­τόν τους, θὰ κλει­στοῦν στὴν πί­στι τους για­τὶ θὰ δι­α­κρί­νουν τὸν κίν­δυ­νο τῆς πνευ­μα­τι­κῆς ἀ­δι­α­φο­ρί­ας καὶ τοῦ θρη­σκευ­τι­κοῦ ἀ­μο­ρα­λι­σμοῦ. Ὁ δά­σκα­λός τους δὲν εἶ­ναι παι­δα­γω­γὸς ἀλ­λὰ με­τα­πρά­της πλη­ρο­φο­ρι­ῶν.

Ὅ­ταν πα­ρου­σια­σθῆ ἡ ἀ­λή­θεια τῆς Ἀ­γά­πης ποὺ θυ­σι­ά­ζε­ται καὶ τοὺς ἐ­ξα­σφα­λί­ζει τὴ δυ­να­τό­τη­τα τῆς προ­σω­πι­κῆς ζω­ῆς καὶ ἐ­λευ­θε­ρί­ας, τό­τε κα­θέ­να παι­δὶ ἀ­νοί­γει αὐ­θόρ­μη­τα τὴν καρ­διά του ὅ­πως ἀ­νοί­γει τὸ ἄν­θος τὰ πέ­τα­λά του στὸ φῶς τοῦ ἥ­λιου. Καὶ ἀρ­χί­ζει ἡ ὀ­μορ­φιὰ τῆς ζω­ῆς καὶ τῆς εὐ­θύ­νης. Κα­θέ­νας κρί­νε­ται καὶ κρί­νει αὐ­θόρ­μη­τα μέ­σα του.

Σέ­βο­μαι τὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α τοῦ ἄλ­λου ση­μαί­νει ὅ­τι θυ­σι­ά­ζο­μαι γιὰ νὰ τὴν ἐ­ξα­σφα­λί­σω. Καὶ ὁ ἐ­λεύ­θε­ρος ἐν Πνεύ­μα­τι ἄν­θρω­πος, ὅ­που καὶ ἂν βρί­σκε­ται εἶ­ναι ἕ­να μέ­ρος τοῦ ἀ­λη­θι­νοῦ ἑ­αυ­τοῦ μας. Ἓν σῶ­μα καὶ ἓν πνεῦ­μα ἐ­σμὲν οἱ πολ­λοί.

Οὔ­τε κα­τε­βά­ζω τὸ μυ­στή­ριο τῆς ζω­ῆς στὴν ἄ­ψυ­χη πε­ζό­τη­τα τῆς ἀ­δι­α­φο­ρί­ας. Οὔ­τε ἀ­γνο­ῶ τὴ δί­ψα καὶ τὴν προσ­δο­κί­α τοῦ νέ­ου ἀν­θρώ­που γιὰ τὰ θαυ­μα­στὰ καὶ ἀ­νέ­φι­κτα. Ἡ Ἐκ­κλη­σί­α ἀ­νοί­γει τὸ μυ­στή­ριο τοῦ κό­σμου στὴν ψυ­χὴ τοῦ παι­διοῦ. Γιὰ νὰ χα­ρῆ τὴν ὀ­μορ­φιὰ τῆς ζω­ῆς καὶ τὴν κα­τάρ­γη­σι τοῦ θα­νά­του.

Εἶ­ναι με­γά­λη εὐ­λο­γί­α γιὰ ὅ­λο τὸν κό­σμο ὅ­ταν οἱ ὀρ­θό­δο­ξοι εἴ­μα­στε ἀ­λη­θι­νὰ ὀρ­θό­δο­ξοι.

*   *   *

Συμ­πε­ρα­σμα­τι­κά: μὲ τὴν ὀρ­θό­δο­ξη ἐμ­πει­ρί­α καὶ ζω­ή, τὸ ὁ­μο­λο­για­κὸ μά­θη­μα εἶ­ναι ἀ­νοι­κτὸ καὶ ἀ­πε­ρι­ό­ρι­στο. Τὸ ἀ­νοι­κτὸ ἀν­θρω­πί­νως εἶ­ναι τὸ κλει­στὸ καὶ ἀ­νυ­πό­φο­ρο. Ἡ ὁ­ποι­α­δή­πο­τε ἐ­λευ­θε­ρί­α του δὲν μπο­ρεῖ νὰ βγῆ ἔ­ξω ἀ­πὸ τὰ ὅ­ρια τῆς φθο­ρᾶς τοῦ χώ­ρου καὶ τοῦ χρόνου ποὺ δὲν χωροῦν τὸν ἄνθρωπο.

Θρησκευτικὰ γιὰ ὅλους εἶναι ἡ ἔκπληξι τῆς ἀγάπης, τῆς ταπεινώσεως τοῦ Θεοῦ Λόγου, ποὺ θεώνει τὸν ἄνθρωπο. Θρησκευτικὰ γιὰ κανένα ἡ βάναυση ἐπέμβασι τοῦ ἀνθρώπου πάνω στὸν ἄνθρωπο.

Δὲν θὰ τὸ κάνω πιὸ ἀνθρώπινο, κατὰ τὸ λογισμό μου, τὸ μήνυμα τῆς ζωῆς ὅταν παρουσιάζω τὸν Χριστὸ ὄχι ὡς Θεάνθρωπο, ὅπως τὸν πιστεύει ἡ Ἐκκλησία, ἀλλὰ ὡς ἕνα ἀρχηγὸ θρησκείας ἀπὸ τὶς πολλὲς ποὺ ὑπάρχουν.

Καὶ δὲν βοηθῶ κανένα ὅταν λέω ὅτι ἡ Παναγία Μητέρα τοῦ Θεανθρώπου δὲν εἶναι Θεοτόκος ἀλλὰ μιὰ καλὴ γυναῖκα.

Μὲ ἁπλότητα καὶ βεβαιότητα λέγονται τὰ ἄρρητα καὶ βιοῦνται τὰ ἀνέλπιστα: ὁ Θεὸς ἔχει τόση ἀγάπη ποὺ γίνεται ἄνθρωπος. Καὶ ὁ ἄνθρωπος ἔχει τέτοιες δυνατότητες, ποὺ μπορεῖ νὰ γίνη θεὸς κατὰ χάριν. Καὶ ἡ Παναγία Μητέρα Του δὲν εἶναι Χριστοτόκος ἀλλὰ Θεοτόκος, "ἐν ᾗ θεωροῦσα ἡ κτίσις ἀγάλλεται".

Αὐτὰ λέγονται καὶ βιοῦνται ἀπὸ τὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία. Καὶ οὔτε ἐπιβάλλεται διὰ τῆς βίας σὲ κανένα ἡ ἀλήθεια. Οὔτε ἀποκρύπτεται ἀπὸ δειλία τὸ θαῦμα

Ἡ ἀλήθεια τῆς σεσαρκωμένης Ἀγάπης δὲν σκοτώνει οὔτε σταυρώνει κανένα. Ἀλλὰ δέχεται νὰ σταυρωθῆ γιὰ νὰ σώση τοὺς σταυρωτές της.

*   *   *

Στὴ ζωὴ τοῦ ἀνθρώπου ὑπάρχουν δυσκολίες καὶ πειρασμοί. Ὑπάρχει ὁ διάβολος ποὺ σπέρνει ζιζάνια μέσα στὸ καλὸ σπέρμα. Πολλοὶ θέλουν νὰ ἀφαιρέσουν τὰ ζιζάνια. Ὁ Κύριος τοῦ ἀγροῦ συμβουλεύει: Καλύτερα μὴν τὰ πειράζετε. Ἀφῆστέ τα νὰ συναυξάνωνται μέχρι τὴν ὥρα τοῦ θερισμοῦ. Τότε θὰ πῶ στοὺς ἀγγέλους νὰ βγάλουν τὰ ζιζάνια καὶ νὰ τὰ κάψουν.

Ἐμεῖς θέλομε νὰ ξεκαθαρίσωμε τὰ πράγματα ἀμέσως. Ἐκεῖνος πάλι συμβουλεύει: περιμένετε. Μήπως δὲν διακρίνετε ἀκριβῶς ποὺ βρίσκεται τὸ κακό. Δὲν διακρίνετε σωστὰ τὴν ἀρρώστια καὶ μαζὶ μὲ τὰ ζιζάνια κάψετε καὶ τὸν ἑαυτόν σας.

Ἐμεῖς ὅμως εἴμαστε σίγουροι γιὰ τὸ ἀλάθητο τῆς διαγνώσεώς μας. Καὶ ἐπεμβαίνομε δυναμικὰ γιὰ νὰ καθαρισθῆ ὁ ἀγρὸς τῆς ἱστορίας.

Καῖμε τὰ ζιζάνια τῶν αἱρετικῶν καὶ ἀπίστων γιὰ νὰ κρατήσωμε καθαρὴ τὴν πίστι.

Καῖμε τὰ μιάσματα τῆς κατώτερης ράτσας γιὰ νὰ διατηρήσωμε καθαρὴ τὴ λευκὴ φυλή μας.

Σκοτώνομε τοὺς ἐκμεταλλευτὲς τοῦ λαοῦ γιὰ νὰ ἐπιβάλωμε τὴ δικαιοσύνη καὶ τὴν ἰσότητα μὲ τὴ βία τῆς ἀποφάσεως καὶ τὴν ἰσχὺ τῆς γροθιᾶς μας.

Ἀλλὰ δὲν βρίσκεται ἔτσι ἡ λύσις. Ὅλοι εἶναι ἕνα κομμάτι τοῦ ἑαυτοῦ μας. Ὅλοι περιμένουν τὴ σωτηρία. Ὅλοι εἴμαστε ὑπεύθυνοι γιὰ ὅλα.

Ἐνῶ τὸ ψέμα σκοτώνει τὸν ἄλλον γιὰ νὰ ἐπιβληθῆ· ἡ Ἀλήθεια σταυρώνεται γιὰ νὰ σώση τοὺς σταυρωτές της. Ἡ προτροπὴ τῆς Ἐκκλησίας εἶναι: "Σταυρώθητι καὶ μὴ σταυρώσης. Ἀδικήθητι καὶ μὴ ἀδικήσης". Ὁ τελικὸς σκοπὸς τοῦ θείου θελήματος εἶναι: "πάντας ἀνθρώπους σωθῆναι καὶ εἰς ἐπίγνωσιν ἀληθείας ἐλθεῖν".

*   *   *

Ὅταν ἀνεξάρτητα τῆς δημιουργικῆς τῶν πάντων Ἀλήθειας θέλω νὰ ἐπιβάλλω τὴν ἄποψί μου: ἢ σκοτώνω τὸν ἄλλον γιὰ νὰ σώσω τὴ θεωρία μου, ἢ σκοτώνω τὴν ἀλήθεια (ἐξισώνω τὰ ὑγιῆ μὲ τὰ νοσηρὰ) γιὰ νὰ ζαλίσω τὸν ἄνθρωπο καὶ νὰ πετύχω τὰ σχέδιά μου.

Εἶναι ἀδιάσπαστη ἡ σχέσι ἀλήθειας καὶ ἀγάπης. Δὲν ὑπάρχει ἡ μία χωρὶς τὴν ἄλλη.

Ἡ ἀλήθεια τῆς ἀγάπης δημιουργεῖ τὸν κόσμο. Καὶ ἡ ἀγάπη τῆς ἀλήθειας ἐλευθερώνει τὸν ἄνθρωπο. "Γνώσεσθε τὴν ἀλήθειαν, καὶ ἡ ἀλήθεια ἐλευθερώσει ὑμᾶς" (Ἰω. 8, 32).

Τὸ ψέμα: εἴτε σκοτώνει τὸν ἄνθρωπο γιὰ νὰ σώση τὴ θεωρία του· εἴτε σκοτώνει τὴν ἀλήθεια -- ἐξισώνει τὴ φενάκη μὲ τὴν πραγματικότητα -- γιὰ νὰ ἀκυρώση τὴν ἐλευθερία τοῦ ἀνθρώπου.

Ἀλήθεια εἶναι ἡ ἀγάπη ποὺ θυσιάζεται γιὰ νὰ σώση τὸν ἄνθρωπο, τὸν ἀδύνατο καὶ ἀδικαιολόγητο.

Ψέμα εἶναι ἡ βάναυση ἐπέμβασι ποὺ ἐπιβάλλεται διὰ τῆς βίας. Κλείνει τὸν ἄνθρωπο στὴν καταδίκη τῆς συμφορᾶς. Καὶ τὴν ὀνομάζει θρησκεία, ἐὰν ὁ αὐτουργός της παριστάνη τὸν προφήτη ἢ δημοκρατία ἐὰν παίζη τὸ ρόλο τοῦ πολιτικοῦ ἡγέτη.

Ἀλλὰ ἡ βαναυσότητα τοῦ πείσματος βασιλεύει ἀλλ' οὐκ αἰωνίζει. Βασανίζει μόνο μέσα στὴν ἱστορία τὸν ἄνθρωπο.

Ὁ χρόνος περνᾶ. Ἡ μανία σβήνει. Ἡ γροθιὰ λειώνει. Τὰ θύματα μένουν. Καὶ μέσα στὶς οἰμωγὲς τοῦ πόνου καὶ τοὺς ποταμοὺς τῶν αἱμάτων ποὺ χύνομε, βλέπομε ἤρεμα ἡ ἴδια ἀλήθεια τῆς Ἀγάπης νὰ παρουσιάζεται ἀλώβητη καὶ νὰ μᾶς περιμένη. . .

*   *   *

Καὶ ὅλοι ἐὰν ἐπαναστατήσωμε γιὰ νὰ ἀντικαταστήσωμε τὸν Ἕνα δημιουργὸ τοῦ παντὸς καὶ νὰ διορθώσωμε τὸ ἔργο Του, δὲν πετυχαίνομε τίποτε πέρα ἀπὸ συμφορὲς γιὰ τὸν κόσμο.

Καὶ ὅλοι μόνοι μας ἐὰν ἀποφασίσωμε νὰ Τὸν βοηθήσωμε μὲ τὸ λογισμό μας, πάλι στὸ κενὸ δουλεύομε.

Ὅταν μὲ δέος συνειδητοποιήσωμε τὴν ἱερότητα τῆς ζωῆς καὶ τὴν παντοκρατορία τῆς Ἀγάπης, συνερχόμεθα ἐν μετανοίᾳ. Ταπεινούμεθα εὐγνώμονα καὶ εὐχαριστοῦμε συνεσταλμένοι.

Ζητοῦμε νὰ γίνεται τὸ θέλημά Του καὶ ἐγκεντριζόμαστε στὴν καλλιέλαιο τῆς ζωῆς. Γίνονται παντοδύναμοι οἱ ἀδύνατοι. Αὐτοὶ εἶναι εὐλογία γιὰ ὅλους, γιατὶ ὅλοι εἴμαστε ἕνα.

Ἡ ἀποκαραδοκία τῶν ἐθνῶν καὶ ὁ τελικὸς σκοπὸς τῆς θείας βουλήσεως εἶναι: ἵνα πάντες ἓν ὦσι.

Ἀπὸ ἀγάπη πρὸς τὶς εὐαίσθητες ψυχές, ὅπου γῆς, ποὺ πονοῦν καὶ διψοῦν τὴν ἀλήθεια τῆς ἐλευθερίας· καὶ ἀπὸ σεβασμὸ πρὸς αὐτοὺς ποὺ πολτοποιήθηκαν - καὶ πολτοποιοῦνται - ἀπὸ τοὺς ὁλοκληρωτισμοὺς τοῦ ψεύδους, εἶναι καλὸ νὰ σεβαστοῦμε τὴν ἁγιότητα τῆς ζωῆς τοῦ ἀνθρώπου ὅπως τὴν ἔπλασε ὁ Θεός.

πηγή: Aντίφωνο, 1η Φεβρουαρίου 2013

Ο Αν­τρέ­ι Ταρ­κόφ­σκι, η πί­στη κι η πα­ρά­δο­σή μας

από τον Τheo

(πηγή: Αντίφωνο)

Φέ­τος συμ­πλη­ρώ­νον­ται 80 χρό­νια α­πό τη γέν­νη­ση του Αν­τρέ­ι Ταρ­κόφ­σκι (1932‐1986), ε­νός αν­θρώ­που βα­σα­νι­σμέ­νου αλ­λά και πο­λύ προι­κι­σμέ­νου. Σ ̓ ό­λη τη ζω­ή του α­να­ζη­τού­σε την α­λή­θεια, ή­ταν προ­ση­λω­μέ­νος στον στό­χο του και δεν έ­κα­νε συμ­βι­βα­σμούς. Ο­πως γρά­φει, «κά­θε ε­πο­χή τη ση­μα­δεύ­ει η α­να­ζή­τη­ση της α­λή­θειας. Ο­σο φο­βε­ρή κι αν εί­ναι η α­λή­θεια, συμ­βάλ­λει στην η­θι­κή υ­γεί­α ε­νός έ­θνους. Η α­να­γνώ­ρι­σή της α­πο­τε­λεί έν­δει­ξη υ­γιούς ε­πο­χής και πο­τέ δεν έρ­χε­ται σε αν­τί­θε­ση με την η­θι­κή»[1] και: «Δεν εί­μαι καλ­λι­τέ­χνης του σα­λο­νιού, κι η ευ­τυ­χί­α του κοι­νού δεν ε­ξαρ­τά­ται α­πό μέ­να. Αν­τί­θε­τα, πρέ­πει να λέ­ω στον κό­σμο την α­λή­θεια για την κοι­νή μας ζω­ή, ό­πως τη βλέ­πω μέ­σα α­πό την εμ­πει­ρί­α και τις δυ­να­τό­τη­τές μου.»[2]

Εν­σάρ­κω­νε τον πράγ­μα­τι πνευ­μα­τι­κό άν­θρω­πο. Ο­πως λέ­ει ο Νι­κο­λά­ι Μπουρ­λά­εβ, έ­νας η­θο­ποι­ός με τον ο­ποί­ο συ­νερ­γά­στη­κε, «ή­ταν έ­νας βα­θιά θρη­σκευ­ό­με­νος άν­θρω­πος που έ­ψα­χνε τον Θε­ό και βά­δι­ζε προς τον Θε­ό. Αυ­τό γι­νό­ταν αν­τι­λη­πτό σε κά­θε ται­νί­α του». Και μια άλ­λη η­θο­ποι­ός του, η Να­τα­λί­α Μπον­ταρ­τσούκ δή­λω­σε: «Ο­λες οι ται­νί­ες του Αν­τρέ­ι, α­νε­ξάρ­τη­τα α­πό το ποι­α ε­πο­χή α­φο­ρά το πε­ρι­ε­χό­με­νό τους, εί­ναι προ­σα­να­το­λι­σμέ­νες στο μέλ­λον, στην αι­ω­νι­ό­τη­τα, στο Θε­ό.»[3]

Ο­ταν τον ρω­τούν «Τι εί­ναι για σας το πνευ­μα­τι­κό; Ποι­α εί­ναι ή πί­στη σας;», α­παν­τά:
«Πι­στεύ­ω πως ο άν­θρω­πος δη­μι­ουρ­γή­θη­κε α­πό Κά­ποι­ον που εί­ναι α­νώ­τε­ρος, που εί­ναι ά­πει­ρος και πως ό­λη ή ζω­ή ο­φεί­λει να υ­πη­ρε­τεί αυ­τόν τον Κά­ποι­ον.»
Κι ο δι­ά­λο­γος συ­νε­χί­ζε­ται: «‒ Αυ­τό το α­νώ­τε­ρο Ον εί­ναι ό Θε­ός της χρι­στι­α­νι­κής πα­ρα­δό­σε­ως;
‒ Α­ναμ­φί­βο­λα.

‒ Θα λέ­γα­τε πως εί­στε Ορ­θό­δο­ξος; ‒ Ναι.»[4]

Ο Ταρ­κόφ­σκι έ­βλε­πε τη δου­λειά του, την τέ­χνη ως έ­να λει­τούρ­γη­μα, μια δι­α­κο­νί­α, μια προ­σευ­χή: «Πο­τέ δεν πί­στε­ψα στην τέ­χνη. Η τέ­χνη εί­ναι ή αν­τα­νά­κλα­ση μέ­σα στον κα­θρέ­φτη αυ­τού που εί­μα­στε, μιας α­νώ­τε­ρης ι­κα­νό­τη­τας να δη­μι­ουρ­γείς. Δεν κά­νου­με τί­πο­τε άλ­λο πα­ρά να μι­μού­με­θα τον Δη­μι­ουρ­γό. Εί­μα­στε πλα­σμέ­νοι κατ ̓ ει­κό­να Θε­ού, και η πρά­ξη της δη­μι­ουρ­γί­ας εί­ναι μια α­πό τις κι­νή­σεις ο­πού γι­νό­μα­στε ό­μοι­οί Του.
‒ Με λί­γα λό­για ε­πι­κα­λεί­στε μια θρη­σκευ­τι­κή αν­τί­λη­ψη της τέ­χνης.

‒ Πραγ­μα­τι­κά. Η τέ­χνη εί­ναι μια προ­σευ­χή. Εί­ναι η προ­σευ­χή μου. Κι αν η προ­σευ­χή μου εν­δι­α­φέ­ρει κά­ποι­ον, τό­τε ή τέ­χνη μου εί­ναι χρή­σι­μη. Το χρέ­ος του αν­θρώ­που εί­ναι να υ­πη­ρε­τεί. Ο κό­σμος φτι­ά­χτη­κε πά­νω σ' έ­να μο­να­δι­κό τύ­πο σχέ­σε­ως, χά­ρις στον Θε­ό, τη δι­α­κο­νί­α. [...]

‒ Αν­τί να πού­με δι­α­κο­νούν, θα μπο­ρού­σα­με να πού­με ν' α­γα­πούν; ‒ Α­σφα­λώς.

‒ Και με ποι­ο τρό­πο ή τέ­χνη μπο­ρεί νά ̓ναι έ­τσι δι­α­κο­νί­α και α­γά­πη;
‒ Α... Αυ­τό, κα­τά τη γνώ­μη μου, εί­ναι έ­να μυ­στή­ριο. Εί­ναι το μυ­στή­ριο της δη­μι­ουρ­γί­ας.
Θα μπο­ρού­σα­με να ζή­σου­με εί­κο­σι, τριά­ντα αι­ώ­νες, πο­τέ δεν θα μα­θαί­να­με πώς δη­μι­ουρ­γή­θη­κε ο κό­σμος, ό­πως δεν θ' α­πο­κρυ­πτο­γρα­φή­σου­με πο­τέ το μυ­στή­ριο της δη­μι­ουρ­γί­ας. Ο­ταν γο­να­τί­ζου­με μπρο­στά σε μια ει­κό­να και προ­σευ­χό­μα­στε στον Θε­ό βρί­σκου­με τα α­λη­θι­νά, τα σω­στά λό­για. Με τον ί­διο τρό­πο, ό­ταν α­πευ­θύ­νεις την τέ­χνη σου στον Θε­ό σαν μια προ­σευ­χή, βρί­σκεις τα σω­στά πρό­σω­πα που θα βά­λεις στο έρ­γο σου.»[5]

Αλ­λού γρά­φει: «Θα μπο­ρού­σα­με να πού­με πως η τέ­χνη εί­ναι θρη­σκευ­τι­κή, α­πό την ά­πο­ψη ό­τι την εμ­πνέ­ει η προ­σή­λω­ση σ ̓ έ­ναν α­νώ­τε­ρο σκο­πό.»[6]

Γιος του ποι­η­τή Αρ­σέ­νι Ταρ­κόφ­σκι, ο Αν­τρέ­ι εί­ναι έ­νας ποι­η­τής του κι­νη­μα­το­γρά­φου. Γρά­φον­τας για την τε­λευ­ταί­α ται­νί­α του, α­να­φέ­ρε­ται και στον «ποι­η­τι­κό χα­ρα­κτή­ρα που δι­έ­κρι­νε ώς τό­τε τη δου­λειά» του.[7]

Κι ε­πει­δή εί­ναι πραγ­μα­τι­κός ποι­η­τής, δεν θέ­λει να κά­νει τον δά­σκα­λο αλ­λά θέ­λει να προ­βλη­μα­τί­σει τον θε­α­τή, ώ­στε μό­νος του κι ε­λεύ­θε­ρα να ο­δη­γη­θεί προς την α­λή­θεια, προ­βάλ­λον­τας «ε­πει­σό­δια [...] παρ­μέ­να κα­τευ­θεί­αν α­πό τη ζω­ή».[8] «Το πρώ­το που πρέ­πει να πε­ρι­γρά­ψεις εί­ναι το γε­γο­νός και ό­χι η στά­ση σου α­πέ­ναν­τί του. Η στά­ση σου πρέ­πει να γί­νε­ται φα­νε­ρή σ ̓ ο­λό­κλη­ρη την ται­νί­α, να εί­ναι μέ­ρος της συ­νο­λι­κής εν­τύ­πω­σης»[9], γρά­φει αλ­λού.

Παρ ̓ ό­λο που τα­λαι­πω­ρή­θη­κε πά­ρα πο­λύ α­πό τους ι­θύ­νον­τες της σο­βι­ε­τι­κής κι­νη­μα­το­γρα­φι­κής βι­ο­μη­χα­νί­ας, τό­σο που να ο­νο­μά­σει «Μαρ­τυ­ρο­λό­γιο» το προ­σω­πι­κό του η­με­ρο­λό­γιο, ο Ταρ­κόφ­σκι κα­τά­φε­ρε να πε­ρά­σει την πί­στη και την α­λή­θεια του σε κά­ποι­ες α­πό τις ται­νί­ες του. Σχε­τι­κά με αυ­τό γρά­φει: «Πρέ­πει να λέ­ω στον κό­σμο την α­λή­θεια για την κοι­νή μας ζω­ή, ό­πως τη βλέ­πω μέ­σα α­πό την εμ­πει­ρί­α και τις δυ­να­τό­τη­τές μου. Κι αυ­τή η α­λή­θεια δεν υ­πό­σχε­ται κα­θό­λου πως θα εί­ναι εύ­κο­λη ή ευ­χά­ρι­στη».[10]

Νο­μί­ζω πως η πί­στη του στον Θε­ό κι ο σε­βα­σμός του στην Ορ­θό­δο­ξη πα­ρά­δο­ση φαί­νον­ται πιο ξε­κά­θα­ρα στον «Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλιόφ», τη δεύ­τε­ρη ται­νί­α που γύ­ρι­σε στη Σο­βι­ε­τι­κή Ε­νω­ση, και στη «Θυ­σί­α» που γυ­ρί­στη­κε στη Σου­η­δί­α.

Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλιόφ

Ο «Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλιόφ» α­πει­κο­νί­ζει τις δυ­σκο­λί­ες και τις αλ­λα­γές μιας ε­πο­χής που μοιά­ζει πο­λύ με την ε­πο­χή που γυ­ρί­στη­κε. Ο­πως γρά­φει ο ί­διος: «Η τρα­γι­κό­τη­τα ε­κεί­νης της ε­πο­χής μπο­ρεί να ε­ξη­γη­θεί μό­νο σαν κο­ρύ­φω­ση της α­νάγ­κης για αλ­λα­γή.»[11] Και: «Η ται­νί­α θα έ­δει­χνε πώς ο ε­θνι­κός πό­θος για α­δερ­φο­σύ­νη, την ε­πο­χή του πα­ρά­φο­ρου α­δερ­φο­κτό­νου α­γώ­να και του ζυ­γού των Τα­τά­ρων, γέν­νη­σε την εμ­πνευ­σμέ­νη «Α­γί­α Τριά­δα», η ο­ποί­α συ­νο­ψί­ζει το ι­δα­νι­κό της α­δερ­φο­σύ­νης, της α­γά­πης και της γα­λή­νιας ευ­σέ­βειας.»[12] Δη­λα­δή, η πα­τρί­δα του και στον 15ο αι­ώ­να, τον και­ρό του α­γί­ου Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλιόφ (η Εκ­κλη­σί­α τον έ­χει κα­τα­τά­ξει στο α­γι­ο­λό­γιό της), και τον και­ρό του Χρουσ­τσόφ αν­τι­με­τω­πί­ζει πα­ρό­μοι­α προ­βλή­μα­τα[13]. Κι ο Ταρ­κόφ­σκι πι­στεύ­ει πως η αλ­λα­γή της Ρω­σί­ας θα έλ­θει μό­νο με την ε­πι­στρο­φή στις πα­ρα­δο­σια­κές α­λή­θει­ες, στην πί­στη στον Θε­ό και στη λα­τρεί­α Του, την ο­ποί­α δι­α­κο­νεί ο α­γι­ο­γρά­φος μο­να­χός ζω­γρα­φί­ζον­τας την πε­ρί­φη­μη ει­κό­να της Α­γί­ας Τριά­δος.

Ο Ρουμ­πλιόφ ξε­κι­νά τη ζω­ή του με μια α­θω­ό­τη­τα και μια παι­δι­κή πί­στη στην κα­λο­σύ­νη των αν­θρώ­πων. Ο­πως γρά­φει ο Ταρ­κόφ­σκι: «Ο κα­λό­γε­ρος, ο Ρουμ­πλιόφ, κοι­τού­σε τον κό­σμο με α­προ­στά­τευ­το, παι­δι­κό βλέμ­μα, και κή­ρυσ­σε την α­γά­πη, την κα­λο­σύ­νη και τη μη βί­αι­η αν­τί­στα­ση στο κα­κό.»[14] Ο­μως, η σκλη­ρή πραγ­μα­τι­κό­τη­τα της ε­πο­χής του, οι αν­τι­ζη­λί­ες με­τα­ξύ των μο­να­χών, οι μα­ται­ο­δο­ξί­α τους, η δι­α­φθο­ρά αρ­χόν­των και λα­ού, η δι­προ­σω­πί­α και η α­δι­α­φο­ρί­α τους μπρο­στά στον ε­περ­χό­με­νο κίν­δυ­νο των Τα­τά­ρων και τη βί­α που θ ̓ α­κο­λου­θού­σε, δο­κι­μά­ζουν την πί­στη του, τον α­πο­γο­η­τεύ­ουν και τον κά­νουν να εγ­κα­τα­λεί­ψει το μο­να­στή­ρι του.

Φεύ­γον­τας ό­μως α­πό ε­κεί, εί­ναι σαν να βα­δί­ζει στο ά­γνω­στο χω­ρίς πυ­ξί­δα. Αν­τι­με­τω­πί­ζει σαρ­κι­κούς πει­ρα­σμούς, α­πει­λεί­ται με θά­να­το α­πό πα­γα­νι­στές που τον δέ­νουν σε στά­ση σταυ­ρού, συμ­βο­λί­ζον­τας έ­τσι τον Χρι­στό, συ­ναν­τά έ­να δά­σκα­λο ‒τον Θε­ο­φά­νη τον Ελ­λη­να‒ που, ε­κτός α­πό την τέ­χνη του, δεν μπο­ρεί να του δεί­ξει μια σα­φή πο­ρεί­α μέ­σα στον κό­σμο, η­γε­μό­νες που βλέ­πουν την τέ­χνη του με υ­λι­στι­κά κί­νη­τρα και τους ζω­γρά­φους/α­γι­ο­γρά­φους σαν μπο­γι­α­τζή­δες, και μια βί­α που ξε­κι­νά α­πό μια α­δελ­φο­κτό­να δι­α­μά­χη, κα­τα­λή­γει στην ει­σβο­λή των Τα­τά­ρων και κα­τα­στρέ­φει τα πάν­τα. Μέ­σα σ ̓ αυ­τήν τη δί­νη, ο ζω­γρά­φος προ­βλη­μα­τί­ζε­ται, σχε­τι­κά με το «ποι­α πρέ­πει να εί­ναι η σχέ­ση του καλ­λι­τέ­χνη με τον γύ­ρω κό­σμο. Πρέ­πει να συμ­με­τέ­χει την Ι­στο­ρί­α η α­πλώς να πα­ρα­τη­ρεί;»[15] Ο­ταν έ­νας Ρώ­σος ε­πι­χει­ρεί να βιά­σει μια γυ­ναί­κα, ο Αν­τρέ­ι παίρ­νει την α­πό­φα­ση να πα­ρέμ­βει, σκο­τώ­νει τον βια­στή και σώ­ζει τη γυ­ναί­κα.

Με­τά α­π’ αυ­τό και μἐ­σα σ ̓ έ­να πε­ρι­βάλ­λον κα­τα­πτώ­σε­ως, κα­τα­στρο­φής, πεί­νας κι ε­ρη­μώ­σε­ως, ο μο­να­χός Αν­τρέ­ι στρέ­φε­ται στη με­τά­νοι­α: Ε­πι­βάλ­λει κα­νό­να σι­ω­πής στον ε­αυ­τό του, α­πο­φα­σί­ζει να μη ξα­να­μι­λή­σει και ξα­να­ζω­γρα­φί­σει μέ­χρι να του δεί­ξει ο Θε­ός ό­τι του συγ­χώ­ρε­σε τον φό­νο κι ε­πι­στρέ­φει στη μο­νή της με­τα­νοί­ας του. Μ ̓ αυ­τόν τον τρό­πο ο Ταρ­κόφ­σκι δεί­χνει στους συγ­χρό­νους του πώς πρέ­πει να γί­νει η αλ­λα­γή της Ρω­σί­ας για την ο­ποί­α τό­ση συ­ζή­τη­ση γι­νό­ταν τό­τε.

Ο Ρουμ­πλιόφ περ­νά έν­τε­κα χρό­νια με καρ­τε­ρί­α, μέ­σα στην α­φά­νεια και τη σι­ω­πή. Μέ­σα σ ̓ αυ­τά ω­ρι­μά­ζει. Ο­μως, για να φτά­σει σ ̓ αυ­τό το ση­μεί­ο, έ­πρε­πε ν’ αν­τι­με­τω­πί­σει την πραγ­μα­τι­κό­τη­τα του και­ρού του, «τις πιο σα­ρω­τι­κές μορ­φές της βί­ας που ε­ξου­σί­α­ζε τον κό­σμο και τον ο­δή­γη­σε στην α­πο­γο­ή­τευ­ση», για να ε­πι­στρέ­ψει ε­κεί ό­που ξε­κί­νη­σε: «Στο τέ­λος ε­πέ­στρε­ψε στην ί­δια α­λή­θεια, α­να­κά­λυ­ψε πά­λι για τον ε­αυ­τό του την α­ξί­α της αν­θρώ­πι­νης κα­λο­σύ­νης, της ά­δο­λης α­γά­πης που δεν λο­γα­ριά­ζει το κό­στος ‒του μό­νου δώ­ρου που μπο­ρούν να προ­σφέ­ρουν οι άν­θρω­ποι ο έ­νας στον άλ­λο», γρά­φει ο σκη­νο­θέ­της[16].

Με­τά απ ̓ αυ­τή την ω­ρί­μαν­ση, ο Θε­ός του στέλ­νει έ­να ση­μά­δι ό­τι συγ­χω­ρέ­θη­κε. Οι Ρώ­σοι σι­γά σι­γά ξα­να­βρί­σκουν το κου­ρά­γιο τους και ξα­να­χτί­ζουν τις πό­λεις και τα ι­ε­ρά τους. Για να ο­λο­κλη­ρω­θεί η α­νοι­κο­δό­μη­ση του Νόβ­γκο­ροντ και του κα­θε­δρι­κού να­ού του, πρέ­πει να κα­τα­σκευα­στεί μια με­γά­λη καμ­πά­να. Ο­σοι γνώ­ρι­ζαν την τέ­χνη έ­χουν χα­θεί στον λι­μό. Ο γιος ε­νός νε­κρού κα­τα­σκευα­στή καμ­πα­νών α­να­λαμ­βά­νει το έρ­γο, ι­σχυ­ρι­ζό­με­νος ό­τι ξέ­ρει το μυ­στι­κό, ε­νώ στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα το α­γνο­εί. Ο Αν­τρέ­ι τον πα­ρα­κο­λου­θεί, κι ό­ταν βλέ­πει πως ή­ταν η πί­στη του νέ­ου αυ­τή που ο­δή­γη­σε την κα­τα­σκευ­ή στην ε­πι­τυ­χί­α, α­πο­φα­σί­ζει να σπά­σει τη σι­ω­πή του και να ξα­ναρ­χί­σει την α­γι­ο­γρα­φί­α, ώ­ρι­μος πια. Του λέ­ει: «Θα φύ­γου­με μα­ζί. Ε­σύ θα φτιά­χνεις καμ­πά­νες κι ε­γώ ει­κό­νες. Θα πά­με στην Α­γί­α Τριά­δα. Θα πά­με μα­ζί.»

Η ται­νί­α, που μέ­χρι τό­τε ή­ταν α­σπρό­μαυ­ρη, α­πει­κο­νί­ζον­τας τα α­δι­έ­ξο­δα του ή­ρω­ά της και του ρω­σι­κού λα­ού, θα ξε­σπά­σει στο τέ­λος σε μια φω­το­χυ­σί­α χρώ­μα­τος, με τον φα­κό να ε­στιά­ζει στην ει­κό­να της Α­γί­ας Τριά­δος, και σε μια θρι­αμ­βι­κή δο­ξο­λο­γι­κή μου­σι­κή. Ο μο­να­χός, α­φού πέ­ρα­σε πολ­λές δο­κι­μα­σί­ες, με τη με­τά­νοι­α, ξα­να­γύ­ρι­σε στην αρ­μο­νί­α και τη γα­λή­νη της εν Χρι­στώ ζω­ής, της α­γι­ο­γρα­φί­ας και της ει­κό­νας της Α­γί­ας Τριά­δος που ζω­γρά­φι­σε. Ε­τσι, ε­πι­βε­βαι­ώ­νε­ται εμ­πει­ρι­κά η Πα­ρά­δο­ση. Γρά­φει ο Ταρ­κόφ­σκι γι ̓ αυ­τήν την ται­νί­α: «Οι πα­ρα­δο­σια­κές α­λή­θει­ες πα­ρα­μέ­νουν α­λή­θει­ες μό­νο ό­ταν τις δι­και­ώ­νει η α­το­μι­κή εμ­πει­ρί­α.»[17]

Κι ο Αν­δρέ­ας Πι­σα­λί­δης: «Στην πραγ­μα­τι­κό­τη­τα ο «Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλι­ώφ» α­πο­τε­λεί μια Ορ­θό­δο­ξη α­πάν­τη­ση σε μια α­πό τις πλέ­ον α­γα­πη­μέ­νες ται­νί­ες του Ταρ­κόφ­σκι, την «Ε­βδο­μη Σφρα­γί­δα» του Μπέρ­γκμαν. Αμ­φό­τε­ρες οι ται­νί­ες εί­ναι το­πο­θε­τη­μέ­νες στον Με­σαί­ω­να και οι ή­ρω­ες θέ­τουν το πρό­βλη­μα της ύ­παρ­ξης Θε­ού και Πί­στης. Σε μια ε­πο­χή που ο έγ­χρω­μος κι­νη­μα­το­γρά­φος κυ­ρι­αρ­χού­σε, τό­σο ο Μπέρ­γκμαν, ό­σο και ο Ταρ­κόφ­σκυ, χρη­σι­μο­ποι­ού­σαν το α­σπρό­μαυ­ρο φιλμ για να δεί­ξουν την πνευ­μα­τι­κή κρί­ση των η­ρώ­ων τους. Ο­μως οι πε­ρισ­σό­τε­ροι ή­ρω­ες του Μπέρ­γκμαν α­δυ­να­τούν να πι­στέ­ψουν, και ο θά­να­τος έρ­χε­ται ως λύ­τρω­ση στο υ­παρ­ξια­κό τους πρό­βλη­μα.

Αν­τί­θε­τα, ο ή­ρω­ας του Ταρ­κόφ­σκυ βρί­σκει λύ­ση και λύ­τρω­ση στις ι­δέ­ες της κοι­νό­τη­τας, της Πί­στης και της με­τα­μέ­λειας.»[18]

Γρά­φει ε­πί­σης ο Πι­σα­λί­δης: «Σή­με­ρα, ο «Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλι­ώφ» θε­ω­ρεί­ται η ση­μαν­τι­κό­τε­ρη ται­νί­α του ρω­σι­κού κι­νη­μα­το­γρά­φου μα­ζί με το «Θω­ρη­κτό Πο­τέμ­κιν» του Α­ϊ­ζεν­στά­ιν και το «Χρώ­μα του Ρο­διού» του Πα­ρα­τζά­νωφ. Ε­πί­σης πολ­λοί εί­ναι ε­κεί­νοι που τον θε­ω­ρούν το κο­ρυ­φαί­ο ε­πί­τευγ­μα του δι­ε­θνούς κι­νη­μα­το­γρά­φου.» Ο ί­διος κρι­τι­κός τη θε­ω­ρεί ως τη «ση­μαν­τι­κό­τε­ρη χρι­στι­α­νι­κή ται­νί­α ό­λων των ε­πο­χών»[19].

Θυ­σί­α

Ο­πως έ­λε­γε ο Ταρ­κόφ­σκι, σε ό­λη τη διά­ρκεια της ζω­ής του γύ­ρι­ζε μό­νο μια ται­νί­α – για τον άν­θρω­πο, για την α­να­ζή­τη­ση της α­λή­θειας, την α­να­ζή­τη­ση του ι­δα­νι­κού[20]. Στην τε­λευ­ταί­α ται­νί­α του, τη «Θυ­σί­α», φαί­νε­ται να έ­χει ο­λο­κλη­ρώ­σει την α­να­ζή­τη­ση και να εί­ναι πιο κα­τα­στα­λαγ­μέ­νος στην πί­στη του στον Θε­ό. Ε­χει κα­τα­λή­ξει ό­τι ο κό­σμος σώ­ζε­ται ό­ταν ο άν­θρω­πος υ­πα­κού­ει στο θέ­λη­μα του Θε­ού κι ό­τι πραγ­μα­τι­κά ι­σχυ­ροί εί­ναι οι α­δύ­να­τοι, οι πε­ρι­θω­ρι­ο­ποι­η­μέ­νοι α­πό την κοι­νω­νί­α, οι ο­ποί­οι ό­μως, ε­πει­δή θυ­σιά­ζουν τον ε­αυ­τό τους για τους άλ­λους και τον κό­σμο, γί­νον­ται ερ­γα­λεί­α της θεί­ας Πρό­νοι­ας και σώ­ζουν τον κό­σμο α­πό την κα­τα­στρο­φή και τον άν­θρω­πο α­πό την α­παν­θρω­πο­ποί­η­ση.

Ο­πως γρά­φει ο ί­διος για τη «Θυ­σί­α», «η δο­μή της ται­νί­ας και το ποι­η­τι­κό της μή­νυ­μα αλ­λη­λο­ε­πη­ρε­ά­ζον­ται έν­το­να, πο­λύ πε­ρισ­σό­τε­ρο απ ̓ ό,τι στις άλ­λες ται­νί­ες μου. Η συ­νο­λι­κή δι­άρ­θρω­ση έ­γι­νε κα­τά συ­νέ­πεια πο­λυ­πλο­κό­τε­ρη και φέ­ρει τη σφρα­γί­δα μιας ποι­η­τι­κής πα­ρα­βο­λής.»[21] Ως πα­ρα­βο­λή, ε­πι­δέ­χε­ται πολ­λές ερ­μη­νεί­ες. Πα­ρά ταύ­τα, ο Ταρ­κόφ­σκι μάς ο­δη­γεί στη θρη­σκευ­τι­κή ερ­μη­νεί­α. Στην αρ­χή των ση­μει­ώ­σε­ών του για την ται­νί­α γρά­φει: «Στην ε­ρώ­τη­ση τι με ελ­κύ­ει τό­σο πο­λύ στην ι­δέ­α της θυ­σί­ας ‒ή της προ­σφο­ράς‒ μπο­ρώ ν ̓ α­παν­τή­σω α­μέ­σως, χω­ρίς υ­πεκ­φυ­γές: ως θρη­σκευ­ό­με­νο άν­θρω­πο, μ ̓ εν­δι­α­φέ­ρει προ­παν­τός ε­κεί­νος ο ο­ποί­ος εί­ναι ι­κα­νός να προ­σφέ­ρει τον ε­αυ­τό του σαν θυ­σί­α, εί­τε για χά­ρη κά­ποι­ου α­νώ­τε­ρου ι­δα­νι­κού, εί­τε για να ε­ξα­σφα­λί­σει την προ­σω­πι­κή του σω­τη­ρί­α εί­τε και για τους δύ­ο λό­γους ταυ­το­χρό­νως. Μια τέ­τοι­α κί­νη­ση προ­ϋ­πο­θέ­τει φυ­σι­κά την α­πο­μά­κρυν­ση απ ̓ ό­λα τα προ­σω­πι­κά μι­κρο­συμ­φέ­ρον­τα και την ο­λο­κλη­ρω­τι­κή α­παλ­λα­γή α­πό κά­θε ε­γω­ι­σμό.»[22]

Η ται­νί­α ε­στι­ά­ζε­ται στο οι­κο­λο­γι­κό πρό­βλη­μα και στην πί­στη στον Θε­ό∙ μια βι­ω­μα­τι­κή πί­στη που να γε­μί­ζει την ύ­παρ­ξη του πι­στού, τό­σο που κα­ταν­τά να κά­νει πράγ­μα­τα α­νώ­φε­λα ή πα­ρά­λο­γα για τη συμ­βα­τι­κή η­θι­κή και λο­γι­κή της κοι­νω­νί­ας. Αρ­χί­ζει με τον Α­λε­ξάν­τερ ‒έ­να γνω­στό δη­μο­σι­ο­γρά­φο, κρι­τι­κό θε­ά­τρου και λο­γο­τε­χνί­ας που έ­χει α­πο­συρ­θεί στην ε­ρη­μιά, ζών­τας με τη γυ­ναί­κα και τον μι­κρό γιο του σ ̓ έ­να ω­ραί­ο σπί­τι που το υ­πε­ρα­γα­πά­ει‒ να στέ­κει μπρο­στά σ ̓ έ­να ξε­ρό­κλα­δο που το έ­χει χώ­σει σ ̓ έ­να βρά­χο, μα­ζί με τον γιό του που δεν μπο­ρεί προ­σω­ρι­νά να μι­λή­σει με­τά α­πό μια εγ­χεί­ρη­ση.

Ο Α­λε­ξάν­τερ δι­η­γεί­ται μια ι­στο­ρί­α α­πό το Γε­ρον­τι­κό: «Ξέ­ρεις, κά­πο­τε, πριν α­πό πο­λύ και­ρό, έ­νας ά­γιος γέ­ρον­τας α­πό έ­να ορ­θό­δο­ξο μο­να­στή­ρι, που τον έ­λε­γαν Παμ­βώ, φύ­τε­ψε κι αυ­τός έ­να ξε­ρό κού­τσου­ρο πά­νω σ’ έ­να βου­νό. Κι α­νά­θε­σε στο μα­θη­τή του, το μο­να­χό Ι­ω­άν­νη τον Κο­λο­βό, να το πο­τί­ζει κά­θε μέ­ρα ώ­σπου να ζων­τα­νέ­ψει ξα­νά». Ο κύ­ριος Α­λε­ξάν­τερ μι­λά­ει πο­λύ σο­βα­ρά. «Κά­θε μέ­ρα, λοι­πόν, ο Ι­ω­άν­νης γέ­μι­ζε έ­ναν κου­βά νε­ρό κι α­νέ­βαι­νε στο βου­νό. Για να φτά­σει στην κορ­φή, περ­πα­τού­σε ό­λη μέ­ρα. Ξε­κι­νού­σε με την α­να­το­λή του ή­λιου και γύ­ρι­ζε με τη δύ­ση. Κά­θε πρω­ί α­νέ­βαι­νε με τον κου­βά του στο βου­νό και κά­θε βρά­δυ γυρ­νού­σε στο μο­να­στή­ρι, ό­ταν εί­χε πια σκο­τει­νιά­σει. Και το έ­κα­νε αυ­τό κά­θε μέ­ρα για τρί­α ο­λό­κλη­ρα χρό­νια. Και έ­να ω­ραί­ο πρω­ί α­νε­βαί­νει στο βου­νό και τι να δει! Ο­λο του το δέν­τρο εί­χε μπουμ­που­κιά­σει!

Ο,τι και να πει κα­νείς, αυ­τή η μέ­θο­δος, αυ­τό το σύ­στη­μα κρύ­βουν κά­ποι­ο με­γα­λεί­ο! Ξέ­ρεις, κα­μιά φο­ρά σκέ­φτο­μαι: αν μπο­ρού­σε κα­νείς να κά­νει κά­θε μέ­ρα την ί­δια ώ­ρα το ί­διο πράγ­μα, κά­πως σαν τε­λε­τή, συ­στη­μα­τι­κά και α­νελ­λι­πώς, κά­θε μέ­ρα, α­πα­ραι­τή­τως την ί­δια πάν­τα ώ­ρα – τό­τε ο κό­σμος θα ή­ταν αλ­λι­ώ­τι­κος! Κά­τι θα άλ­λα­ζε, δεν μπο­ρεί! Θα άλ­λα­ζε! [...] Κά­θε ο­μοι­ό­μορ­φη κί­νη­ση, μια κα­θη­με­ρι­νή πρά­ξη, [...] έ­χει μέ­σα της τη δύ­να­μη του ρυθ­μού».[23] Το φύ­τε­μα του ξε­ρό­κλα­δου κι η ι­στο­ρί­α α­πό το Γε­ρον­τι­κό εί­ναι σαν μια ο­δη­γί­α του Α­λε­ξάν­τερ στον γιό του να κά­νει κα­θη­με­ρι­νά, «συ­στη­μα­τι­κά και α­νελ­λι­πώς» κά­τι α­νώ­φε­λο για τον πο­λύ κό­σμο.

Α­κο­λου­θεί έ­νας φι­λο­σο­φι­κός δι­ά­λο­γος μ ̓ έ­ναν πα­ρά­ξε­νο τα­χυ­δρό­μο που μοιά­ζει με δι­α­νο­ού­με­νο. Και με­τά ξα­νά κά­ποι­ες κου­βέν­τες του πα­τέ­ρα προς τον γιο. Μια απ ̓ αυ­τές: «Πώς το λέ­νε, να δεις... «Ἐν ἀρ­χῇ ἦν ὁ λό­γος» [Ι­ω. 1, 1]. Κι ε­σύ, κα­η­με­νά­κι μου, εί­σαι βου­βός, βου­βός σαν ψά­ρι!»[24]

Με­τά ξε­σπά έ­νας πυ­ρη­νι­κός πό­λε­μος, τα ο­λέ­θρια α­πο­τε­λέ­σμα­τα του ο­ποί­ου τα βλέ­πει η οι­κο­γέ­νεια του Α­λε­ξάν­τερ στην τη­λε­ό­ρα­ση. Υ­στε­ρα α­πό έν­το­νη νευ­ρι­κό­τη­τα και σκη­νές υ­στε­ρί­ας, ο μυ­στη­ρι­ώ­δης τα­χυ­δρό­μος Οτ­το συμ­βου­λεύ­ει τον Α­λε­ξάν­τερ, να πά­ει στο σπί­τι της Μα­ρί­ας, μιας Ισ­λαν­δής που δου­λεύ­ει στο σπί­τι τους ως υ­πη­ρέ­τρια κι ο Οτ­το τη θε­ω­ρεί «μά­γισ­σα», να πλα­γιά­σει μα­ζί της, κι έ­τσι θα σω­θεί ο κό­σμος. Ο­πως λέ­ει ο Οτ­το: «Κι αν ε­κεί­νη τη στιγ­μή δεν έ­χεις πα­ρά τη μί­α και μο­να­δι­κή ε­πι­θυ­μί­α να τε­λει­ώ­σουν ό­λα αυ­τά, τό­τε θα τε­λει­ώ­σουν στ ̓ α­λή­θεια. Και δεν θα συμ­βεί τί­ποτ ̓ άλ­λο.»[25] Ο Α­λε­ξάν­τερ πη­γαί­νει α­λα­φι­α­σμέ­νος, συ­ναν­τά τη Μα­ρί­α και της δι­η­γεί­ται μια ι­στο­ρί­α για τον κή­πο της μη­τέ­ρας του:

«Το σπί­τι της ή­ταν μι­κρό, σω­στό κα­λυ­βά­κι. Γύ­ρω γύ­ρω εί­χε κή­πο. Ο κή­πος αυ­τός ή­ταν πα­ρα­τη­μέ­νος α­πό χρό­νια, α­φρόν­τι­στος κι α­πε­ρι­ποί­η­τος.

Για πολ­λά χρό­νια κα­νείς δεν εί­χε α­σχο­λη­θεί μα­ζί του. Νο­μί­ζω... νο­μί­ζω πως κα­νείς δεν έμ­παι­νε καν ε­κεί μέ­σα. Η μη­τέ­ρα μου τό­τε ή­δη ή­ταν πο­λύ άρ­ρω­στη και δεν έ­βγαι­νε σχε­δόν πο­τέ έ­ξω. Κι ό­μως, μέ­σα σ ̓ ό­λη αυ­τή την α­γριά­δα υ­πήρ­χε κά­ποι­α ο­μορ­φιά. Ο κή­πος με τον τρό­πο του ή­ταν ω­ραί­ος. Ναι, τώ­ρα κα­τα­λα­βαί­νω για­τί. Ο­ταν εί­χε κα­λό και­ρό, τό­τε ε­κεί­νη συ­νή­θι­ζε να κά­θε­ται κον­τά στο πα­ρά­θυ­ρο και να κοι­τά­ζει έ­ξω στον κή­πο.» (Ε­δώ μας θυ­μί­ζει την Πα­λαι­ά Δι­α­θή­κη, για τον Θε­ό που ξε­κου­ρά­στη­κε με­τά τη δη­μι­ουρ­γί­α του κό­σμου κι εί­δε ό­τι ό­λα ή­ταν «κα­λὰ λί­αν».)

Συ­νε­χί­ζει ο Α­λε­ξάν­τερ: «Κά­ποι­α μέ­ρα μού ήρ­θε η ι­δέ­α να βά­λω μια τά­ξη σ ̓ ό­λα αυ­τά. Να κου­ρέ­ψω το γρα­σί­δι, να κά­ψω τα ξε­ρά, να κλα­δέ­ψω τα δέν­τρα. Ναι, ή­θε­λα να φτιά­ξω κά­τι του γού­στου μου, με τα ί­δια μου τα χέ­ρια. Και ό­λα αυ­τά για να ευ­χα­ρι­στή­σω τη μη­τέ­ρα μου. Δυ­ο βδο­μά­δες δού­λε­ψα α­στα­μά­τη­τα με το δρε­πά­νι και την ψα­λί­δα. Ε­σκα­ψα και κλά­δε­ψα και πρι­ό­νι­σα και ξε­βο­τά­νι­σα, με λί­γα λό­για, δεν σή­κω­σα κε­φά­λι απ ̓ τη γη. Ε­βα­λα τα δυ­να­τά μου να τα τε­λει­ώ­σω ό­λα ό­σο μπο­ρού­σα πιο γρή­γο­ρα. [...]

Για να μην τα πο­λυ­λο­γώ, μό­λις τέ­λει­ω­σα, πλύ­θη­κα, φό­ρε­σα ρού­χα κα­θα­ρά και και­νούρ­γιο σα­κά­κι, α­κό­μα και πα­πι­γιόν έ­βα­λα, κι ύ­στε­ρα κά­θη­σα στην πο­λυ­θρό­να της και κοί­τα­ξα έ­ξω για να τα δω ό­λα με τα δι­κά της μά­τια. Ναι. Κά­θη­σα ε­κεί κι έ­ρι­ξα μια μα­τιά έ­ξω. Και ή­μουν προ­ε­τοι­μα­σμέ­νος ν ̓ α­πο­λαύ­σω το θέ­α­μα.

Ναι, ε­γώ λοι­πόν, ε­ε­ε... έ­ρι­ξα μια μα­τιά α­πό το πα­ρά­θυ­ρο και εί­δα. Τι εί­δα ό­μως; Πού εί­χε πά­ει ό­λη η ο­μορ­φιά; Πού εί­χε χα­θεί; Ε­κεί­νη η φυ­σι­κή ο­μορ­φιά;! Η­ταν τό­σο φρι­κι­α­στι­κό, τό­σο α­πω­θη­τι­κό. Ο­λα αυ­τά τα ί­χνη της βί­ας...»[26] (Ε­δώ νο­μί­ζω πως ο Ταρ­κόφ­σκι πε­ρι­γρά­φει τις προ­σπά­θει­ες που έ­κα­νε ο άν­θρω­πος να «δι­ορ­θώ­σει» τον κό­σμο του Θε­ού κι ε­στιά­ζει στα βλα­βε­ρά α­πο­τε­λέ­σμα­τα της α­λό­γι­στης χρή­σης της τε­χνο­λο­γί­ας.)

Ο Α­λε­ξάν­τερ ε­πι­στρέ­φει στο σπί­τι με την α­πό­φα­ση να κα­τα­στρέ­ψει ό,τι πο­λυ­τι­μό­τε­ρο έ­χει, για να σω­θεί ο κό­σμος. Και το πο­λυ­τι­μό­τε­ρο εί­ναι το σπί­τι που τό­σο α­γα­πού­σε. Βά­ζει φω­τιά, ό­ταν οι άλ­λοι εί­ναι έ­ξω, δρα­πε­τεύ­ει μ ̓ έ­να ρά­σο βου­δι­στή μο­να­χού, με­τά βλέ­πει τη Μα­ρί­α και γο­να­τί­ζει μπρο­στά της. Οι άλ­λοι τον κρα­τούν, ξε­φεύ­γει, έρ­χε­ται έ­να νο­σο­κο­μεια­κό αυ­το­κί­νη­το, δυ­ο νο­σο­κό­μοι τον κυ­νη­γούν και τε­λι­κά μπαί­νει μό­νος του στο νο­σο­κο­μεια­κό, προς το ψυ­χι­α­τρεί­ο και τον ι­σό­βιο εγ­κλει­σμό του. Πό­λε­μος ό­μως, δεν υ­πάρ­χει πλέ­ον.

Στο τέ­λος μέ­νει ο μι­κρός μό­νος του, να κου­βα­λά δυ­ο κου­βά­δες, για να πο­τί­σει το ξε­ρό­κλα­δο. Ξα­πλώ­νει κά­τω α­πό το δέν­τρο και λέ­ει: «Ἐν ἀρ­χῇ ἦν ὁ λό­γος»... Για­τί, μπαμ­πά;

Η κά­με­ρα α­νε­βαί­νει αρ­γά τον κορ­μό του δέν­τρου, μέ­χρι ψη­λά τα γυ­μνά κλα­διά που δι­α­γρά­φον­ται σαν κέν­τη­μα, με φόν­το τα α­ση­μέ­νια νε­ρά της λί­μνης. Με μαύ­ρα γράμ­μα­τα πέ­φτουν τα λό­για:

Η ται­νί­α αυ­τή εί­ναι α­φι­ε­ρω­μέ­νη στο γιο μου Andrusja – με ελ­πί­δα και εμ­πι­στο­σύ­νη.

Αν­τρέ­ι Ταρ­κόφ­σκι.»[27]

Τα τε­λευ­ταί­α λό­για της τε­λευ­ταί­ας ται­νί­ας του Ταρ­κόφ­σκι, που τη θε­ω­ρού­σε την πιο σπου­δαί­α απ ̓ ό­λες ό­σες εί­χε σκη­νο­θε­τή­σει,[28] εί­ναι μια υ­πο­θή­κη και πα­ρα­κα­τα­θή­κη στον γιο του. Ο σκη­νο­θέ­της ή­ξε­ρε ό­τι θα πε­θά­νει και μας α­πο­χαι­ρε­τά με το φως να παι­χνι­δί­ζει στα κλα­διά του ξε­ρού δέν­τρου, σαν να έ­χει αν­θί­σει, και τον μι­κρό να ε­πα­να­λαμ­βά­νει την αρ­χή του Ευ­αγ­γε­λί­ου της Α­γά­πης.[29] Ο­πως και στον «Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλιόφ», έ­τσι κι ε­δώ η ται­νί­α τε­λει­ώ­νει με φως κι ελ­πί­δα. Κι ό­πως ο ά­γιος Αν­δρέ­ας σώ­ζει τη Ρω­σί­α, με­τά α­πό εν­δε­κα­ε­τή πα­ραί­τη­ση α­πό τον λό­γο και τη ζω­γρα­φι­κή, έ­τσι κι ο Α­λε­ξάν­τερ, με τη θυ­σί­α του σπι­τιού και του ε­αυ­τού του, σώ­ζει τον κό­σμο.

Ο­πως α­να­φέ­ρα­με και πα­ρα­πά­νω, η ται­νί­α ε­πι­δέ­χε­ται δι­ά­φο­ρες ερ­μη­νεί­ες. Ο Ταρ­κόφ­σκι ό­μως μας δί­νει κά­ποι­α «κλει­διά»:

«Οι σκη­νές της αρ­χής και του τέ­λους, το πό­τι­σμα του ξε­ρού δέν­τρου (που για μέ­να συμ­βο­λί­ζει την πί­στη), α­πο­τε­λούν τα ό­ρια με­τα­ξύ των ο­ποί­ων η ε­ξέ­λι­ξη των γε­γο­νό­των α­πο­κτά μια εν­τε­λώς δι­κή της δυ­να­μι­κή.»[30 ]

Και: «Ι­σως να υ­πάρ­χουν σκη­νές στη Θυ­σί­α, τα ό­νει­ρα ας πού­με ή οι σκη­νές με το ξε­ρό δέν­τρο, που α­πό ψυ­χο­λο­γι­κής πλευ­ράς και εν γνώ­σει των πολ­λών δυ­να­το­τή­των ερ­μη­νεί­ας της πα­ρα­βο­λής α­πο­κτούν ο­πτι­κά με­γα­λύ­τε­ρη ση­μα­σί­α α­πό τις άλ­λες. Γί­νον­ται κλει­διά. [...]

Εί­ναι η σκη­νή ό­που η σι­ω­πή του Α­λε­ξάν­τερ γί­νε­ται πρά­ξη: «Ἐν ἀρ­χῇ ἦν ὁ λό­γος, ε­σύ ό­μως σω­παί­νεις, εί­σαι βου­βός σαν ψά­ρι!», λέ­ει στην αρ­χή ο Α­λε­ξάν­τερ στον μι­κρό γιο του, που ε­ξαι­τί­ας της εγ­χεί­ρη­σης στην ο­ποί­α έ­χει υ­πο­βλη­θεί, πε­ρι­ο­ρί­ζε­ται ν’ α­κού­ει σι­ω­πη­λός την ι­στο­ρί­α του ξε­ρού δέν­τρου. Στο τέ­λος, κά­τω α­πό την α­πει­λή του πυ­ρη­νι­κού πο­λέ­μου, ο Α­λε­ξάν­τερ δί­νει και ο ί­διος όρ­κο σι­ω­πής: «... Και θα βου­βα­θώ, δεν θα ξα­να­μι­λή­σω πο­τέ με κα­νέ­ναν, θ’ α­πο­χω­ρι­στώ ό­λα ό­σα με συν­δέ­ουν με τη ζω­ή. Βο­ή­θη­σέ με, Κύ­ρι­ε, και θα πραγ­μα­το­ποι­ή­σω ό­λα ό­σα Σου υ­πο­σχέ­θη­κα!»

Το ό­τι ο Θε­ός ει­σα­κού­ει τον Α­λε­ξάν­τερ και παίρ­νει τα λό­για του στην κυ­ρι­ο­λε­ξί­α εί­ναι πα­ρή­γο­ρο αλ­λά και τρο­μα­χτι­κό συ­νά­μα. Ο Α­λε­ξάν­τερ α­πο­χω­ρί­ζε­ται ο­ρι­στι­κά τον κό­σμο, στον ο­ποί­ο ζού­σε, χά­νει τους δε­σμούς με την οι­κο­γέ­νειά του και κά­θε αί­σθη­ση μέ­τρου του κα­νο­νι­κού και του φυ­σι­ο­λο­γι­κού. Πα­ρά ταύ­τα, ή ί­σως ε­ξαι­τί­ας τους, ο Α­λε­ξάν­τερ εί­ναι για μέ­να έ­νας ε­κλε­κτός του Θε­ού·∙ κα­τορ­θώ­νει ν’ α­πο­κα­λύ­ψει τους μη­χα­νι­σμούς ε­κεί­νους που βά­ζουν σε κίν­δυ­νο την ε­πι­βί­ω­ση του γέ­νους και να τους στα­μα­τή­σει – να σώ­σει την αν­θρω­πό­τη­τα την τε­λευ­ταί­α στιγ­μή.

Κα­τά κά­ποι­ον τρό­πο και οι άλ­λοι εί­ναι ε­κλεγ­μέ­νοι α­πό το Θε­ό, εν­το­λο­δό­χοι του·∙ ο τα­χυ­δρό­μος Οτ­το εί­ναι ί­σως έ­να ερ­γα­λεί­ο της θεί­ας Πρό­νοι­ας·∙ μα­ζεύ­ει, ό­πως λέ­ει, μυ­στή­ρια και α­νε­ξή­γη­τα γε­γο­νό­τα. [...] Ο­λα ό­σα κά­νουν δεν έ­χουν κα­μιά σχέ­ση με τις πρά­ξεις και τις συμ­πε­ρι­φο­ρές των κα­νο­νι­κών αν­θρώ­πων. Και εί­ναι προι­κι­σμέ­νοι με τις ι­δι­ό­τη­τες που στην πα­λαι­ά Ρω­σί­α τις α­πέ­δι­δαν στους δια Χρι­στόν σα­λούς. [...]

Στο βαθ­μό που έ­χα­σε την πί­στη της η αν­θρω­πό­τη­τα (ή έ­στω το με­γα­λύ­τε­ρο πο­λι­τι­σμέ­νο μέ­ρος της), έ­χα­σε και την ι­κα­νό­τη­τά της να κα­τα­νο­εί το θαυ­μα­στό ‒ σή­με­ρα ο κό­σμος εί­ναι α­νί­κα­νος να ε­να­πο­θέ­σει την ελ­πί­δα του σε εκ­βά­σεις α­πρό­σμε­νες, α­προσ­δό­κη­τες εν­τε­λώς·∙ και ο­πωσ­δή­πο­τε δεν εί­ναι πρό­θυ­μος να α­πο­δε­χτεί τέ­τοι­ες α­νε­ξή­γη­τες ε­πεμ­βά­σεις στη ζω­ή του και να εμ­πι­στευ­τεί την α­να­τρε­πτι­κή τους δύ­να­μη. Η πνευ­μα­τι­κή ε­ρή­μω­ση που ε­πι­τε­λεί­ται ε­ξαι­τί­ας αυ­τών των ελ­λειμ­μά­των θα μπο­ρού­σε ί­σως ν’ αν­τι­με­τω­πι­στεί ε­άν ο κά­θε άν­θρω­πος κα­τα­λά­βαι­νε ό­τι δεν εί­ναι δυ­να­τό να κά­νει πάν­το­τε του κε­φα­λιού του, αλ­λ’ ό­τι πρέ­πει να υ­πα­κού­ει πε­ρισ­σό­τε­ρο στο Δη­μι­ουρ­γό και να υ­πο­τάσ­σε­ται στη θέ­λη­σή Του.»[31]

Τε­λει­ώ­νον­τας τη σχε­τι­κά σύν­το­μη ζω­ή του, ο Ταρ­κόφ­σκι έ­χει κα­τα­λά­βει πως τα πράγ­μα­τα δεν εί­ναι ό­πως φαί­νον­ται. Πως ο άν­θρω­πος, ό­ση δύ­να­μη και να έ­χει, ό­σο και να α­να­πτύ­ξει τις ε­πι­στή­μες και την τε­χνο­λο­γί­α, ό­σο κλεί­νε­ται ε­γω­ι­στι­κά στον ε­αυ­τό του κι εμ­πι­στεύ­ε­ται μό­νο τις δυ­νά­μεις του, δεν μπο­ρεί να υ­πο­κα­τα­στή­σει τον Θε­ό, ού­τε στο ε­λά­χι­στο. Μό­νο ό­ταν η γνώ­ση συ­ζευ­χθεί με το ή­θος, την αν­θρω­πιά, μπο­ρεί ο άν­θρω­πος να κά­νει κά­τι. «Α­νε­βαί­νον­τας έ­να νέ­ο σκα­λο­πά­τι στη γνώ­ση, πρέ­πει το άλ­λο πό­δι να πα­τή­σει σε έ­να νέ­ο σκα­λο­πά­τι της η­θι­κής», έ­λε­γε.[32]

Ε­χει κα­τα­λά­βει ε­πί­σης, πως α­λη­θι­νά δυ­να­τοί εί­ναι ό­σοι πα­ραι­τούν­ται α­πό το «ε­γώ» τους και τα θυ­σιά­ζουν ό­λα για τους άλ­λους, ά­σχε­τα αν αυ­τοί δεν το κα­τα­λα­βαί­νουν και τους πε­ρι­θω­ρι­ο­ποι­ούν. Θυ­σι­α­ζό­με­νοι, ό­μως, γί­νον­ται υ­πη­ρέ­τες του σχε­δί­ου του Θε­ού που θέ­λει τη σω­τη­ρί­α του αν­θρώ­που και του κό­σμου. Α­να­φε­ρό­με­νος στον ρό­λο του Α­λε­ξάν­τερ, γρά­φει: «Κιν­δυ­νεύ­ει να μην τον κα­τα­λά­βουν, για­τί η α­πο­φα­σι­στι­κή του πρά­ξη εί­ναι τέ­τοι­α, που οι γύ­ρω του τη θε­ω­ρούν α­πλώς ο­λέ­θρια·∙ ε­δώ έγ­κει­ται και η τρα­γι­κή σύγ­κρου­ση του ρό­λου. Ω­στό­σο κά­νει το κρί­σι­μο βή­μα, πα­ρα­βι­ά­ζον­τας έ­τσι τους κα­νό­νες της «ο­μα­λής» συμ­πε­ρι­φο­ράς και αν­τι­με­τω­πί­ζον­τας την κα­τη­γο­ρί­α της τρέ­λας, ε­πει­δή συ­νει­δη­το­ποι­εί τους δε­σμούς του με την α­νώ­τε­ρη α­λή­θεια, με αυ­τό που θα α­πο­κα­λού­σα­με παγ­κό­σμιο πε­πρω­μέ­νο. Α­πλώς υ­πα­κού­ει στην κλί­ση του, ό­πως τη νι­ώ­θει με την καρ­διά του·∙ δεν εί­ναι κύ­ριος της μοί­ρας του, μα υ­πη­ρέ­της της. Ι­σως η παγ­κό­σμια αρ­μο­νί­α να δι­α­τη­ρεί­ται με α­το­μι­κές προ­σπά­θει­ες ό­πως η δι­κή του, που κα­νέ­νας δεν την προ­σέ­χει, ού­τε και την κα­τα­λα­βαί­νει.»[33]

Ο Α­λε­ξάν­τερ δεν εί­ναι έ­νας άν­θρω­πος που θα γι­νό­ταν α­πο­δε­κτός α­πό την κοι­νω­νί­α μας. Ού­τε βέ­βαι­α κι α­πό την πλει­ο­νό­τη­τα των Ορ­θο­δό­ξων πι­στών. Θυ­μί­ζει ό­μως τους δια Χρι­στόν σα­λούς[34], ό­πως σα­φώς το υ­πο­γραμ­μί­ζει πα­ρα­πά­νω ο σκη­νο­θέ­της. Αυ­τοί ή­σαν άν­θρω­ποι γε­μά­τοι με τη χά­ρη του Θε­ού, που υ­πο­κρί­νον­ταν τους τρε­λούς, δι­α­σά­λευ­αν την εκ­κλη­σι­α­στι­κή και κοι­νω­νι­κή τά­ξη και γι ̓ αυ­τό δέ­χον­ταν ξυ­λο­δαρ­μούς και τους έ­σχα­τους ε­ξευ­τε­λι­σμούς α­πό την ε­ξου­σί­α. Ο­μως πολ­λές φο­ρές συμ­βού­λευ­αν αν­θρώ­πους που εί­χαν κά­ποι­α προ­βλή­μα­τα και τα έ­λυ­ναν, έ­κα­ναν θαύ­μα­τα, σαν τους Προ­φή­τες της Πα­λαι­άς Δι­α­θή­κης τι­μω­ρού­σαν κά­ποι­ους για το κα­λό τους και μι­μούν­ταν τους μάρ­τυ­ρες, μαρ­τυ­ρών­τας με τη ζω­ή τους πως η κοι­νω­νί­α αυ­τή εί­ναι πρό­σκαι­ρη και πως το «πο­λί­τευ­μα» των χρι­στια­νών βρί­σκε­ται στους ου­ρα­νούς.[35]

Το με­γα­λεί­ο του Ταρ­κόφ­σκι

Ο αβ­βάς Βαρ­σα­νού­φιος, του 6ου αι­ώ­να, ζού­σε έγ­κλει­στος κι α­παν­τού­σε γρα­πτώς σε γρα­πτά ε­ρω­τή­μα­τα που του έ­φερ­νε κά­ποι­ος άλ­λος, και πολ­λές φο­ρές άλ­λα απ ̓ ό­σα τον ρω­τού­σαν, μάλ­λον για­τί, με τη χά­ρη του Θε­ού, "έ­βλε­πε" μέ­σα τους. Σε μια α­πάν­τη­σή του γρά­φει ό­τι υ­πήρ­χαν τρεις άν­θρω­ποι, ο Ι­ω­άν­νης στη Ρώ­μη, ο Η­λί­ας στην Κό­ριν­θο κι έ­νας στην ε­παρ­χί­α Ι­ε­ρο­σο­λύ­μων (προ­φα­νώς ο ί­διος), «τέ­λει­οι τῷ Θε­ῷ, οἵ­τι­νες ὑ­πε­ρέ­βη­σαν τὸ μέ­τρον τῆς ἀν­θρω­πό­τη­τος καὶ ἔ­λα­βον τὴν ἐ­ξου­σί­αν τοῦ λῦ­σαι καὶ δῆ­σαι, καὶ ἀ­φῆ­ναι ἁ­μαρ­τί­ας καὶ κρα­τῆ­σαι, καὶ στή­κου­σιν ἐν τῇ θραύ­σει, τοῦ μὴ ὑ­φὲν ἐ­ξο­λο­θρεῦ­σαι ὅ­λον τὸν κό­σμον, καὶ διὰ τῶν εὐ­χῶν αὐ­τῶν μετ ̓ ἐ­λέ­ους παι­δεύ­ει».36 Για τους δύ­ο πρώ­τους δεν γνω­ρί­ζου­με τί­πο­τα άλ­λο. Για τον πο­λύ κό­σμο, αυ­τοί ή δεν υ­πάρ­χουν ή εί­ναι κά­ποι­οι τεμ­πέ­λη­δες και ά­χρη­στοι, ε­πει­δή δεν βγή­καν έ­ξω α­πό τις μο­νές τους, να "σώ­σουν" τον κό­σμο. Για τους Πα­τέ­ρες ό­μως, τον αβ­βά Βαρ­σα­νού­φιο και τον Ταρ­κόφ­σκι, κά­ποι­οι σαν αυ­τούς τους τρεις και τον ά­γιο Αν­δρέ­α Ρουμ­πλιόφ σώ­ζουν πράγ­μα­τι την πα­τρί­δα τους και τον κό­σμο.

Ο Ταρ­κόφ­σκι φυ­σι­κά δεν εί­ναι θε­ο­λό­γος ώ­στε να προ­βάλ­λει σ ̓ έ­να έρ­γο του την ό­λη θέ­ση της Εκ­κλη­σί­ας για έ­να πρό­βλη­μα, ό­πως πχ. το οι­κο­λο­γι­κό, και να φέ­ρει στο προ­σκή­νιο έ­ναν πιο θε­τι­κό ή­ρω­α, ως ι­ε­ρέ­α της κτί­σε­ως. Εί­ναι ό­μως με­γά­λος, για­τί υ­πο­γραμ­μί­ζει την α­ξί­α κά­ποι­ων πραγ­μά­των και αν­θρώ­πων που η συμ­βα­τι­κή κοι­νω­νί­α πε­ρι­φρο­νεί κι α­πορ­ρί­πτει. Εί­ναι ευ­τυ­χι­σμέ­νος βα­θύ­τα­τα, για­τί βρή­κε το νό­η­μα της ζω­ής[37], δη­λα­δή τον Θε­ό και τον σταυ­ρό Του («Ε­λε­γες για τον Ι­η­σού. Ι­σως σταυ­ρώ­θη­κε για έ­ναν σκο­πό, για να συμ­φι­λι­ω­θεί ο Θε­ός με τον άν­θρω­πο», λέ­ει ο Ρουμ­πλιόφ) και το πώς θα πε­ρά­σουν οι συμ­πα­τρι­ώ­τες του τις σκλη­ρές κι α­πάν­θρω­πες δο­κι­μα­σί­ες τους. ([Οι Ρώ­σοι] «ση­κώ­νουν τον σταυ­ρό τους α­ξι­ο­πρε­πώς. Υ­πο­μέ­νουν σι­ω­πη­λά. Και προ­σεύ­χον­ται για δύ­να­μη», λέ­ει ο ί­διος). Και γι ̓ αυ­τό, δεν θέ­λει να τους φο­βί­σει αλ­λά να τους δώ­σει ελ­πί­δα. Ο­ταν τον πι­έ­ζουν να ζω­γρα­φί­σει τη μέλ­λου­σα Κρί­ση, ο ά­γιος ζω­γρά­φος λέ­ει: «Δεν μπο­ρώ να το ζω­γρα­φί­σω αυ­τό! Δε θέ­λω να φο­βί­σω τους αν­θρώ­πους! Α­πε­χθά­νο­μαι. Κα­τα­λα­βαί­νεις;»

Σε πολ­λά ση­μεί­α βλέ­πει τα πράγ­μα­τα α­νε­στραμ­μέ­να και δι­α­κρί­νει αυ­τά που ο σαρ­κι­κός άν­θρω­πος δεν βλέ­πει. Ο ή­ρω­άς του λέ­ει στην ται­νί­α «Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλιόφ»: «Μό­νο με προ­σευ­χή η ψυ­χή μπο­ρεί να δι­α­κρί­νει τα α­ό­ρα­τα.»

Ο Ταρ­κόφ­σκι μάς υ­πεν­θυ­μί­ζει κά­ποι­α στοι­χεί­α της πα­ρα­δό­σε­ώς μας ξε­χα­σμέ­να α­πό τους πολ­λούς: Την πί­στη, ως εμ­πι­στο­σύ­νη στον Θε­ό και υ­πα­κο­ή στο θέ­λη­μά Του, την προ­σευ­χή, την ε­πα­νά­λη­ψη κά­ποι­ων ά­χρη­στων πρά­ξε­ων, ως δι­έ­ξο­δο α­πό τον ε­γω­ι­σμό και ά­νοιγ­μα στο υ­περ­φυ­σι­κό, στο θαύ­μα[38], κλπ. Εί­ναι έ­νας άν­θρω­πος με με­γά­λη ευ­αι­σθη­σί­α, που α­να­ζη­τά την ο­μορ­φιά που κα­τά τον Ντο­στο­γι­έφ­σκι σώ­ζει τον κό­σμο[39] και τη βρί­σκει στην α­με­σό­τη­τα αλ­λά και πέ­ρα απ ̓ αυ­τήν. Γι ̓ αυ­τό, και προ­σφυ­ώς στην ε­πι­τύμ­βια πλά­κα του χα­ρά­χτη­κε η ε­πι­γρα­φή: «Στον άν­θρω­πο που εί­δε έ­ναν άγ­γε­λο».

Θα λέ­γα­με, λοι­πόν, πως, με ό­λα τα ε­λατ­τώ­μα­τα, τις πα­λιν­δρο­μή­σεις, α­νη­συ­χί­ες κι αμ­φι­βο­λί­ες του, ο Ταρ­κόφ­σκι εί­ναι έ­νας μι­κρός προ­φή­της του 20ου αι­ώ­να που μι­λά στον κό­σμο ποι­η­τι­κά, με ει­κό­νες, για τον Θε­ό, τον άν­θρω­πο και τον κό­σμο. Κά­ποι­ος που βλέ­πει στο βά­θος και μα­κριά[40].

Ση­μει­ώ­σεις

1 Αν­τρέ­ι Ταρ­κόφ­σκι, Σμι­λεύ­ον­τας το χρό­νο, Α­θή­να 1987, σ. 229.
2 ό.π., σσ. 257-258.
3 Μα­ρί­α Φαν­τέ­ε­βα, «Αν­τρέ­ι Ταρ­κόβ­σκι: Ο σκη­νο­θέ­της που εί­δε έ­ναν άγ­γε­λο», Russia beyond the Headlines, http://rbth.gr/articles/2012/04/04/antrei_tarkobski_o_skinotheti_poy_eide_enan_aggelo_15016.html.
4 «Αν­τρέ­ι Ταρ­κόφ­σκι: “Ο ου­ρα­νός δεν εί­ναι ά­δει­ος...”», συ­νέν­τευ­ξη στο περ. «Information Catholiques», μετ. Ελ. Μά­ι­νας, περ. «Σύ­να­ξη».
5 ό.π.
6 Σμι­λεύ­ον­τας το χρό­νο, σ. 229.
7 Αν­τρέ­ι Ταρ­κόφ­σκι, Θυ­σί­α, Α­θή­να 1990, σ. 189.
8 ό.π., σ. 183.
9 Σμι­λεύ­ον­τας το χρό­νο, σ. 110.
10 ό.π., σσ. 257-258.
11 ό.π., σ. 123.
12 ό.π., σ. 46.
13 Γρά­φει ο Αν­τρέ­ας Πι­σα­λί­δης: «Ο Ρουμ­πλι­ώφ ζει σε έ­να Μογ­γο­λι­κό ζυ­γό, ο ο­ποί­ος δεν δι­α­φέ­ρει α­πό τον ζυ­γό που ο ί­διος ο Ταρ­κόφ­σκι ζού­σε κά­τω α­πό το σο­βι­ε­τι­κό κα­θε­στώς.» και: «Αυ­τή η κο­ρυ­φαί­α ται­νί­α που ε­ξέ­φρα­ζε ό­σο κα­μί­α την ε­θνι­κή ταυ­τό­τη­τα της πα­ρα­δο­σια­κής Ρω­σί­ας και που έ­βα­ζε την Ορ­θο­δο­ξί­α στο ε­πί­κεν­τρο της Ρώ­σι­κης ζω­ής, δεν μπο­ρού­σε πα­ρά να κυ­νη­γη­θεί ε­πί σο­βι­ε­τι­κού κα­θε­στώ­τος. Ε­πί­σης κυ­νη­γή­θη­κε για τον λό­γο ό­τι πα­ρέ­πεμ­πε στο αυ­ταρ­χι­κό κα­θε­στώς στο ο­ποί­ο ζού­σαν οι καλ­λι­τέ­χνες στην Σο­βι­ε­τι­κή Έ­νω­ση, αλ­λά και για την ρε­α­λι­στι­κή α­πει­κό­νι­ση της βί­ας.», στο Αν­τρέ­α Πι­σα­λί­δη «Τα κα­τα Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλι­ώφ» Πά­θη, ε­φημ. «Ε­λεύ­θε­ρος κό­σμος», 16 Α­πρι­λί­ου 2011
14 ό.π., σ. 286.
15 Αν­τρέ­α Πι­σα­λί­δη, ό.π.
16 Σμι­λεύ­ον­τας το χρό­νο, ό.π.
17 ό.π., σ. 124.
18 Αν­τρέ­α Πι­σα­λί­δη, ό.π. Ο ί­διος ο Μπέρ­γκμαν γρά­φει σχε­τι­κά: «Ό­ταν α­να­κά­λυ­ψα την πρώ­τη ται­νί­α του Ταρ­κόφ­σκι ή­ταν σαν έ­να θαύ­μα. Ξαφ­νι­κά, βρή­κα τον ε­αυ­τό μου να στέ­κε­ται στην πόρ­τα του δω­μα­τί­ου τα κλει­διά της ο­ποί­ας, μέ­χρι τό­τε, δεν μου εί­χαν πο­τέ δο­θεί. Ή­ταν έ­να δω­μά­τιο στο ο­ποί­ο πάν­τα ή­θε­λα να μπω και ό­που αυ­τός ε­κι­νεί­το ε­λεύ­θε­ρα και με α­πό­λυ­τη ευ­κο­λί­α.» Και: "Ό­ταν η ται­νί­α δεν εί­ναι ντο­κου­μέν­το, εί­ναι ό­νει­ρο. Γι '­αυ­τό ο Ταρ­κόφ­σκι εί­ναι ο με­γα­λύ­τε­ρος απ᾿ ό­λους. Κι­νεί­ται με τό­ση φυ­σι­κό­τη­τα στο δω­μά­τιο των ο­νεί­ρων. Δεν ε­ξη­γεί. Τι θα έ­πρε­πε να ε­ξη­γή­σει ού­τως ή άλ­λως; [...] Ό­λη μου τη ζω­ή χτυ­πώ το κε­φά­λι μου στις πόρ­τες των δω­μα­τί­ων στα ο­ποί­α αυ­τός κι­νεί­ται τό­σο φυ­σι­κά. Μό­νο με­ρι­κές φο­ρές έ­χω κα­τα­φέ­ρει να πα­ρει­σφρή­σω μέ­σα.» (Με­τα­φρά­ζω α­πό την αγ­γλι­κή έκ­δο­ση της αυ­το­βι­ο­γρα­φί­ας του Μπέρ­γκμαν Laterna Magica (Η μα­γι­κή μου­βι­ό­λα), σ. 173.)
19 Αν­τρέ­α Πι­σα­λί­δη, ό.π.
20 Μα­ρί­α Φαν­τέ­ε­βα, ό.π.
21 Θυ­σί­α, σ. 183.
22 ό.π., σ. 179.
23 ό.π., σσ. 11-12.
24 ό.π., σ. 15.
25 ό.π., σ. 120.
26 ό.π., σσ. 130-132.
27 ό.π., σ. 174.
28 ό.π., σ. 187.
29 Εί­ναι χα­ρα­κτη­ρι­στι­κή κι η α­παγ­γε­λί­α του  Ύ­μνου της Α­γά­πης του Α­πο­στό­λου Παύ­λου (α­πό τον 1ο έ­ως τον 9ο στί­χο του ιγ΄ κε­φα­λαί­ου της Α΄ Κορ.) στον «Αν­τρέ­ι Ρουμ­πλιόφ» αλ­λά και η κρι­τι­κή του για τους πα­γα­νι­στές στην ί­δια ται­νί­α: «Φο­βά­στε για­τί ή δεν α­γα­πά­τε, ή α­γα­πά­τε σαν ζώ­α. Η α­γά­πη εί­ναι α­δελ­φι­κή.»
30 ό.π., σ. 184.
31 ό.π., σσ. 185-186.
32 Μα­ρί­α Φαν­τέ­ε­βα, ό.π.
33 Σμι­λεύ­ον­τας το χρό­νο, σσ. 287-290.
34 βλ. το άρ­θρο μου «Η α­γί­α Σο­φί­α της Κλει­σού­ρας και η δια Χρι­στόν σα­λό­τη­τα στην Ορ­θό­δο­ξη Εκκλησία».
35 βλ. Φιλ. 3, 20.
36 Βίβλος Βαρσανουφίου και Ιωάννου, Θεσσαλονίκη 1974, σ. 20.
37 «Σε μια συνάντηση με το κοινό ένας νεαρός Αμερικάνος ρώτησε τον Αντρέι: «Τι πρέπει να κάνω για να είμαι ευτυχισμένος;». Ο Ταρκόβσκι του είπε: “Αρχικά πρέπει να αναρωτηθείτε  γιατί ζείτε στον κόσμο αυτό. Ποιο είναι το νόημα της ζωής σας; Γιατί εμφανιστήκατε στη γη συγκεκριμένα αυτό τον καιρό; Για ποιο ρόλο είστε προορισμένος; Ξεκαθαρίστε τα όλα αυτά, και η ευτυχία είτε θα έρθει, είτε όχι”», Φαντέεβα, ό.π.
38 Εδώ θυμίζει λίγο τον Πεντζίκη που μεταχειρίζεται την ψηφαρίθμηση, μια σειρά συσχετισμών των αριθμητικών αξιών των γραμμάτων κάθε λέξης, κάτι εκ πρώτης όψεως παράλογο και ανώφελο, που όμως «τον βοηθά να σπάσει το εγώ» του (βλ. τη συνέντευξή του στο περιοδικό "Διαβάζω", τεύχος 11 (1978), "Ποτέ δε θα γίνω λογοτέχνης", σ. 26).
39 Βλ. Σμιλεύοντας το χρόνο, σ. 129: «Σχεδόν έχουμε λησμονήσει εντελώς την ομορφιά ως κριτήριο τέχνης, κοντολογίς την επιθυμία να εκφράσουμε το ιδεώδες. [...] τα ιδεολογικά συμφέροντα έχουν αποκαταστήσει τα αισθητικά κριτήρια.»
40 Ο ισραηλιτικός λαός αποκαλούσε τον προφήτη Σαμουήλ «Ὁ βλέπων» (Α΄ Βασ., 9,9).

πηγή: Aντίφωνο