ΟΣΙΟΣ ΧΡΙΣΤΟΔΟΥΛΟΣ Ο ΘΑΥΜΑΤΟΥΡΓΟΣ

Ὁ Ὅσιος Χριστόδουλος γεννήθηκε στήν Μ. Ἀσία, στά περίχωρα τῆς Νίκαιας τῆς Βιθυνίας περί τό 1024. Διδάχτηκε ἀπό μικρός τά γράμματα, καί ἐντρύφησε μέ ζῆλο στήν μελέτη τῶν θείων γραφῶν. Ἀπό τήν ἐφηβική του ἡλικία φλεγόταν ἀπό τόν πόθο νά ἀκολουθήσει τήν ὁδό τοῦ μοναχικοῦ βίου, καί ἔτσι κατέφυγε στό ὄρος Ὄλυμπος τῆς Μυσίας ὅπου ὑπῆρχαν πολλά μοναστήρια καί κελλιά, ὅπου ἔγινε δόκιμος μοναχός.

Τρία χρόνια ἀργότερα, μετά τόν θάνατο τοῦ γέροντά του, ὁ μοναχός Χριστόδουλος ἔφυγε γιά τήν Ρώμη μέ σκοπό νά προσκυνήσει τούς τάφους τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων. Ἀπό ἐκεῖ μετέβη γιά προσκύνημα στούς Ἁγίους Τόπους καί στήν συνέχεια στήν Παλαιστίνη, ὅπου πιθανῶς ἐγκαταβίωσε στή μονή τοῦ Ἁγίου Σάββα. Ὅμως τό σχέδιο τοῦ Θεοῦ γιά τόν δοῦλο Του ἦταν διαφορετικό, ἀφοῦ κῦμα ἐπιθέσεων τῶν Ἀγαρηνῶν στά μοναστήρια τῆς Παλαιστίνης, ἀνάγκασε τούς μοναχούς νά ἐγκαταλείψουν τήν ἔρημο. Ὁ Ὅσιος κατευθύνθηκε στό ὄρος Λάτρος, ὅπου εἶχαν καταφύγει πολλοί μοναχοί τῆς Αἰγύπτου ἀπό τίς περιοχές τοῦ Σινᾶ καί τῆς Ραϊθώ, μετά ἀπό τίς φονικές ἐπιθέσεις τῶν Βλεμμύων Ἀράβων.

Ὁ Ὅσιος Χριστόδουλος ἐμόνασε στή Λαύρα τοῦ Στύλου, τήν ὁποῖα εἶχε ἱδρύσει ὁ Παῦλος ὁ Νέος ὁ Λατρηνός, περί τό 940 μ.Χ. Ὁ μοναχισμός στό ὄρος Λάτρος βρισκόταν τήν περίοδο ἐκείνη σέ μεγάλην ἀκμή καί ὁ Ὅσιος διακρίθηκε στήν πνευματική ζωή μέ τό ἦθος του, τούς ἀσκητικούς του ἀγῶνες καί τήν πνευματική του κατάρτιση. Ὁ Πατριάρχης τόν διόρισε Ἀρχιμανδρίτη τῆς Λαύρας τοῦ Στύλου, καί πνευματικό ὅλων τῶν μοναχῶν τοῦ ὄρους Λάτρος.

Τήν περίοδο ἀκμῆς τοῦ Λατρηνοῦ μοναχισμοῦ διέκοψαν ἐπιδρομές Ἀγαρηνῶν. Ὁ Ὅσιος μέ μιά ὁμάδα μοναχῶν κατέφυγε στήν Κῶ, ὅπου ἄρχισαν νά οἰκοδομοῦν μονή ἀφιερωμένη στήν Θεοτόκο. Ἡ φήμη τοῦ ἑξηντάχρονου χαρισματούχου γέροντα ὁδήγησε ἀρκετούς μοναχούς κοντά του, καί οἱ ντόπιοι ἔκαναν πολλές δωρεές, ἔτσι πού σέ μικρό χρονικό διάστημα ἡ νέα μονή ἀπέκτησε μεγάλη περιουσία. Ὅμως, ὁ Ὅσιος δέν ἦταν εὐχαριστημένος, γιατί ὁ συγχρωτισμός μέ τούς λαϊκούς ἐνοχλοῦσε τήν ἀδελφότητα στήν ἡσυχαστική ζωή. Χωρίς νά ὑπολογίσει τόν κόπο πῆρε τήν ἀπόφαση νά μεταναστεύσει καί πάλι καί νά ἐγκαταβιώσει σέ τόπο ἄγονο καί χέρσο, στό ἐρημωμένο ἀπό τίς λεηλασίες νησί Πάτμος.

Τό 1088 ὁ Ὅσιος Χριστόδουλος πῆγε στήν Κωνσταντινούπολη καί ζήτησε ἀπό τόν Ἀλέξιο Κομνηνό νά τοῦ παραχωρηθεῖ ἡ ἐρημωμένη ἐξ αἰτίας τῶν πειρατικῶν ἐπιδρομῶν Πάτμος γιά νά οἰκοδομήσει Μοναστήρι. Ὁ αὐτοκράτορας τόν ἐκτιμοῦσε βαθύτατα ἀφοῦ ἡ πνευμα­τική φυσιογνωμία του κατεῖχε δεσπόζουσα θέση στόν μοναχισμό τῆς ἐποχῆς ἐκείνης καί τοῦ παραχώρησε τήν Πάτμο μέ Χρυσόβουλλο λόγο.

Ἔτσι, γιά μία ἀκόμα φορά στήν ζωή του, ὁ Ὅσιος Χριστόδουλος μεταναστεύει, αὐτή τήν φορά σέ τόπο ἀφιλόξενο καί ἐρημικό. Ἀπό καιρό ἔχει σκεφτεῖ πώς ἡ ἐρειπωμένη ἀπό τίς ἐπιθέσεις τῶν πειρατῶν καί ἀπροσπέλαστη γιά τά ἐμπορικά πλοῖα νῆσος Πάτμος θά τοῦ πρόσφερε τίς ἰδανικές συνθῆκες γιά νά διασφαλίσει τήν πνευματική ζωή τῆς συνοδείας του. Ἐξ' ἄλλου τήν ἐπιθυμία του νά ζήσει στήν Πάτμο ἐνισχύει τό ὅτι ἐκεῖ ἔζησε καί συνέγραψε τήν Ἀποκάλυψη ὁ Ἀπόστολος Ἰωάννης.

Τήν ἐποχή ἐκείνη ἡ ἀκτινοβολία του ὡς πνευματικοῦ εἶχε ἐξαπλωθεῖ σέ ὅλο τό Αἰγαῖο καί μεγάλος ἀριθμός προσκυνητῶν μετέβαινε στήν Πάτμο γιά νά προσκυνήσει τό σπήλαιο τῆς Ἀποκαλύψεως καί τό μοναστήρι, καί νά τόν συμβουλευθεῖ.

Ὁ Ὅσιος πίστευε πώς θά τερμάτιζε τόν βίο του στήν Πάτμο, ἀλλά τό σχέδιο τοῦ Θεοῦ καί πάλι ἦταν διαφορετικό, ἀφοῦ πέντε περίπου χρόνια μετά τήν ἐγκατάσταση του στό νησί, τό 1092, Τοῦρκοι ἐπιτέθηκαν στά νησιά τοῦ Αἰγαίου. Ἐξ αἰτίας τῆς ἀπειλῆς ὁ Ὅσιος πῆρε τήν ἀπόφαση νά ἐγκαταλείψουν τήν Πάτμο μέχρι νά περάσει ὁ κίνδυνος. Ἄφησαν τρόφιμα στούς λαϊκούς πού δέν θέλησαν νά φύγουν καί πήραν μαζί τους τά περισσότερα βιβλία τῆς βιβλιοθήκης.

Ἡ μοναχική ἀδελφότητα κατέφυγε στόν Πορθμό τοῦ Εὐρίπου (Χαλκίδα), ὅπου χάρις στήν βοήθεια τοῦ τοπικοῦ ἄρχοντα, πνευματικοῦ τέκνου τοῦ Ὁσίου, ἐγκαταστάθηκαν σέ ἕνα μεγάλο ἀρχοντικό τό ὁποῖο μετατράπηκε σέ μοναστήρι. Ἔτσι, ὁ Θεοφόρος Πατήρ, ἔμελλε νά ζήσει καί στήν Εὔβοια, καί "ἀντικείμενον τοῦ θαυμασμοῦ πάντων γενόμενος καί ὥς τις ἄγγελος ἐν θνητῷ σώματι τῆς προσηκούσης τιμῆς ἀξιωθείς", νά στηρίξει πνευματικά καί ἐκεῖ τούς ἀνθρώπους, καί νά κηρύξει τήν ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ.

Στίς 16 Μαρτίου τοῦ ἔτους 1093, ὁ Ὅσιος κάλεσε τούς μοναχούς καί ἀφοῦ τούς προέτρεψε νά ἐπιστρέψουν ὅλοι στήν Πάτμο, τούς ζήτησε νά τόν πάρουν ἀπό τήν ξένη γῆ καί νά τόν ἐνταφιάσουν στό ναό τῆς Μονῆς γιά τήν ὁποία τόσο πολύ εἶχε μοχθήσει. Καί ἀφοῦ τούς εἶπε αὐτά τά λόγια "καί διά λόγων ἀποχαιρετιστηρίων καθαγιάσας τούς παρόντας, παρέδωκε τό πνεῦμα τῷ Θεῷ".

Λίγο καιρό μετά τήν κήδευση τοῦ πνευματικοῦ τους πατρός, οἱ μοναχοί τῆς Πάτμου ἔμαθαν πώς ὁ κίνδυνος ἀπό τούς Τούρκους εἶχε περάσει καί ἑτοιμάστηκαν νά ἐπιστρέψουν στό ἱερό νησί μαζί μέ τό σκήνωμα τοῦ γέροντά τους. Θά περίμενε κανείς τό τελευταῖο ταξίδι τοῦ Ὁσίου Χριστοδούλου νά εἶναι εἰρηνικό. Ὅμως, ἀκόμα καί αὐτή ἡ τελευταῖα του μετακίνηση ἦταν περιπετειώδης ὅπως ὅλες οἱ μετακινήσεις τοῦ βίου του. Ἡ αἰτία ὅμως αὐτή τήν φορά δέν ἦταν ἡ κακία τοῦ κόσμου τούτου, ἀλλά ἡ ἀγάπη τῶν ἀνθρώπων πού στό πρόσωπου τοῦ Λατρηνοῦ μοναχοῦ εἶχαν γνωρίσει τήν ἀγάπη τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ. Οἱ κάτοικοι τῆς Εὐβοίας, ὅταν ἔμαθαν ὅτι οἱ μοναχοί θά ἔπαιρναν τό σκήνωμα στήν Πάτμο, ξεσηκώθηκαν καί ἀπέκλεισαν τό μέρος ὅπου ἐφυλάσσετο ὁ Ὅσιος. Οἱ μοναχοί ὅμως, ἀποφασισμένοι νά μεταφέρουν τό λείψανο στήν Πάτμο, κατά τήν διάρκεια τῆς νύχτας ἔβγαλαν κρυφά τόν Ὅσιο ἀπό τήν πόλη καί ἀφοῦ ἐπιβιβάστηκαν στό πλοῖο τῆς Μονῆς, κατέπλευσαν στήν Πάτμο.

Μέ αὐτόν τόν τρόπο τελείωσε ἡ πολύχρονη περιπλάνηση τοῦ Ὁσίου Πατρός Χριστοδούλου ὁ ὁποῖος σέ ὁλόκληρο τόν βίο του ἀναζητοῦσε ἕναν ἥσυχο τόπο γιά νά ζήσει "ἐν προσευχαῖς καί ὕμνοις πνευματικοῖς".

Στήν Μονή τῆς Πάτμου, τό σκήνωμα τοῦ Ὁσίου Χριστοδούλου, σχεδόν χίλια χρόνια τώρα, "ἀναβλύζει θαυμάτων πηγάς καί ὥς τινα ὀσμήν μύρου αἰσθάνονται οἱ πιστῶς ἀπτόμενοι αὐτοῦ καί διά μόνης τῆς ἁφῆς καθαγιάζονται καί ἀπό πάσης σωματικῆς βλάβης ἐλευθεροῦνται". Ἡ Ἐκκλησία τόν κατέταξε στήν χορεία τῶν Ὁσίων. Τόν τιμᾶ δύο φορές τόν χρόνο, στίς 16 Μαρτίου, ἡμέρα τῆς κοιμήσεως του καί στίς 21 Ὀκτωβρίου, ἡμέρα τῆς ἀνακομιδῆς τῶν λειψάνων του.

π. Χριστόδουλος Μ.

Ο ΣΚΟΠΟΣ ΔΕΝ ΕΞΑΓΙΑΖΕΙ ΤΑ ΜΕΣΑ

Ἀνοικτή ἐπιστολή

Ἁγιορείτου κελλιώτου μοναχοῦ π. Δ. Ι.

Ἀγαπητοί ἀδελφοί ἐν Κυρίῳ,

Ὁ Ἄθως ὡς γνωστόν εἶναι ὁ τόπος καί τό περιβόλι τῆς Παναγίας, ἡ κιβωτός τῆς ὁρθοδόξου πίστεως καί Ἀληθείας, ταμεῖον προσευχῆς, ἔργων πίστεως, τέχνης καί ἱστορίας, ἀλλά καί τῆς ἐθνικῆς διαχρονικῆς ψυχῆς μας.

Ὅταν διασύρεται ἔστω γιά κάποιαν εὔλογη αἰτία, ὁδηγούμεθα ἐν ἀγνοία μας σἐ σίγουρη ἐθνική καί πνευματική αὐτοκτονία. Ἀμφισβητοῦμε ἔμμεσα τήν καθαρότητα τῆς Παναγίας μας, τῆς μόνης πύλης τῆς σωτηρίας μας. Διχαζόμαστε κατά πόσον ἡ Ἀνάσταση τοῦ Κυρίου μας εἶναι γεγονός.

Πονᾶμε γιά τά ὅσα συνέβησαν χτές στήν Ἑλλαδική Ἐκκλησία, σήμερα στό Ἅγιον Ὄρος, αὔριο στό μοναδικό καταφύγιό μας, τά ἐνδότερα τῆς ψυχῆς μας. Γνωρίζουμε τόν ἀρχιστράτηγο αὐτοῦ τοῦ διωγμοῦ, δέν πτοούμεθα, διότι αὐτός πάντα διέσυρε καί συκοφαντοῦσε τόν Ἀναστημένο Κύριο καί τό «Σῶμα» Του. Βεβαίως, ὅλα γίνονται κατά παραχώρηση τῆς Θεοτόκου γιά τήν ὠφέλεια ὅλων μας - μοναχῶν, ἱερέων καί λαϊκῶν, γιά νά ἐπαναλειτουργήσουμε σωστά στόν χῶρο τῆς πίστης μας καί νά ἀποβάλλουμε τήν σκουριά τῆς πνευματικῆς μας ἀδράνειας καί νά ἀποτελοῦμε στό ἐξῆς πυρωμένο σίδερο, ὅπου πλέον δέν θά μᾶς ἀγγίζουν τά ὅποια μιαρά ἤ κεντροφόρα ζωΰφια τοῦ Φαρισαϊσμοῦ. Θά ξεδιψάσουμε πλέον ἀπό τήν πηγή καί ὄχι ἀπό παγάκια ἤ βαλτονέρια. Δέν χρειάζεται νά ἐπαναλάβουμε τήν ἰδιαίτερη εὔνοια καί προστασία τῆς Θεοτόκου γιά τόν Ὀρθόδοξο λαό της.

Εἴμαστε στό Ἅγιον Ὄρος ἐπιστρατευμένοι, ἐντεταλμένοι ὡς ἁπλοί στρατιῶτες νά ὑπηρετοῦμε Αὐτήν καί τόν λαό της. Ἤρθαμε στόν Ἱερό Ἄθωνα νά προσλάβουμε, νά ἀνακουφίσουμε τόν πόνο ὅλων, νά τῆς προσφέρουμε τήν ἀγωνία καί τό δάκρυ αὐτοῦ τοῦ τόπου, τῆς πονεμένης Ρωμιοσύνης, ἀλλά καί ὁλοκλήρου τοῦ ἀγωνιῶντος κόσμου.

Ἤρθαμε νά πτωχεύσουμε, γιά νά πλουτίσουν φωτισμό, εἰρήνη, σωτηρία καί αἰωνιότητα οἱ ἀδελφοί μας καί ὄχι νά τούς ἀφαιρέσουμε χρήματα καί ἀγαθά γιά τήν δική μας αὐταρέσκεια.

Ζητοῦμε τήν κατανόηση ὅλων γιά τίς ὑλικές μας ἀνάγκες. Ἔχουμε ὑλικά σώματα, ἔχουμε Μονές καί κελλιά γιά τήν διαμονή καί τήν ἀνάπαυση ἡμῶν καί τῶν ἀδελφῶν. Οἱ ἀνάγκες ὅμως αὐτές, ἔχουν νόημα ὅταν ὑπηρετοῦν τά χρειώδη τῆς ζωῆς μας. Ἐάν χάσουν αὐτή τήν προοπτική, ἀκυρώνουν τήν οὐσία τὴς ἀποστολῆς μας.

Ἐδῶ ἀπόβλέπουμε στό νά καταστοῦμε πραγματικοί καί ἀληθινοί ἄνθρωποι, εἰλικρινεῖς μέ τούς ἑαυτούς μας, τόν Θεό καί τούς ἄλλους, εὐθεῖς στήν καρδία, ἀνοικτοί καί ἔκθετοι στό Θεῖο θέλημα καί ὄχι νά προαγόμεθα στήν πονηρία τοῦ σύγχρονου χρηματοπιστωτικοῦ συστήματος τῆς διεθνοῦς οἰκονομικῆς ἀπάτης πού σταύρωσε τόν Χριστό καί συνεχίζει νά τόν σταυρώνει.

Παραμένουμε στήν ἄσκηση γιά νά μετανοοῦμε καί νά ταπεινωθοῦμε σάν τήν πόρνη τοῦ Εὐαγγελίου, καί ὄχι γιά νά ναρκισσευόμαστε καί νά αὐτοδικαιωνόμαστε ὡς «καθαρές» μωρές παρθένες, σέ βάρος τῶν κατακρινομένων χωρίς ἔλεος, διότι τοῦτο τό σωτήριο λάδι τό κάναμε τραπεζικές καταθέσεις καί δέν τό προσφέραμε στά τραπέζια τῶν πενομένων σωματικά καί ψυχικά ἀδελφῶν.

Τό «Κύριε Ἰησοῦ Χριστέ ἐλέησον» τό εἶπε ὁ μετανοῶν τελώνης καί ἡ πόρνη. Δέν ἔγινε ποτέ ὄργανο Φαρισαϊσμοῦ γιά κατάκριση, πλουτισμό, ἀσπλαγχνία, πονηρία πρός τούς ἄλλους, ὅπως κάποιοι στό Ἅγιον Ὄρος τό ἔχουν διαστρέψει καί παρερμηνεύσει. Βιώνουμε ἐδῶ τό Ὀρθόδοξο ἦθος καί τήν πράξη τῆς ἀνώτερης ἀποστολῆς τῆς ἀνθρώπινης ζωῆς, καί ὄχι τίς ψευδοβεβαιότητες τῆς ἐν κόσμῳ ἀπάτης καί τῶν Εὐρωπαῖκῶν καί ἀλλων πακέτων.

Διαμένουμε ἐδῶ γιά νά μαθητεύσουμε παρά τούς πόδας τῶν παλαιῶν Ἁγιορειτῶν Ἁγίων, ζώντων και τεθνεώτων, καί ὄχι νά ἐξοντώσουμε τούς ὑπάρχοντες σωματικά καί ἠθικά, γιά νά λάβουμε τά ὑποστατικά τους ἤ τίς Μονές τους καί νά τίς μετατρέψουμε σέ ἐμπορικά κέντρα πού θά ἀσχολοῦνται μέ χρηματιστήρια, καταθέσεις, business plans καί off shores. Ὁ σκοπός δέν ἐξαγιάζει τά μέσα.

Ἑάν οἱ παλιοί Ἁγιορεῖτες εἶχαν τήν λογική κάποιων τέτοιων σύγχρονων μοναχῶν, μέ τήν χιλιόχρονη ἱστορία τοῦ μοναχισμοῦ, τό Ἅγιον Ὄρος θά κατεῖχε ὅλη τήν Ἑλλάδα καί τήν Βαλκανική. Τό πνεῦμα ὅμως τῶν παλαιῶν δέν ἦταν κτητικό, ἀλλά πνεῦμα προσφορᾶς, θυσίας καί ἀνυπόκριτης ἀγάπης. Πῶς κάποτε ὅλοι οἱ Ἁγιορεῖτες ὁμόφωνα δώρισαν στούς πρόσφυγες τῆς Μικρασιατικῆς τραγωδίας τήν μισή Χαλκιδική;

Ζητᾶμε ἀπό τόν πιστό λαό συγγνώμη, ἐάν πρός στιγμήν τόν προδώσαμε, καί λίγο ἤ πολύ ξεπέσαμε ἀπό τήν ἀποστολή μας - βεβαίως ὄχι ὅλοι. Τί εὐθύνη ἔχουν οἱ ἕνδεκα μαθητές, γιά τό ὅτι ὑπῆρχε ἕνας Ἰούδας; Ὅμως καί οἱ ἕνδεκα θά πρέπει νά προσέξουν, νά μετανοοῦν καί νά ἀγωνίζονται, γιά νά μήν γίνουν καί αὐτοί ἀπό ἀμέλεια τό ἴδιο. Πάντως ὅλοι ὁφείλουμε πολλά σέ ὅλους. Γιά τά ἀλλότρια πταίσματα ἴσως καί ἐμεῖς εὐθυνόμαστε.

Ἄν ὅλοι μετανοοῦμε διαρκῶς , ὁ Θεός θά μᾶς φυλάξει ἀπό τά δύσκολα καί ἐπερχόμενα καί ὁ τόπος θά ἀλλάξει τήν φθίνουσα πορεία του.

Ἀδελφοί, ζοῦμε περισότερο ἀπό κάθε ἀλλον τόν πόνο, τήν ἀγωνία, τό δάκρυ σας, τόν πόθο γιά περισσότερη Ἀλήθεια, δικαιοσύνη, εἰρήνη, ἰσότητα, ἀγάπη, ἀλληλεγγύη. Ὅμως ὑπεύθυνα σᾶς λέγουμε ἀπό τόν ὑψηλό καί ἀπρόσβλητο Ἄθωνα, κινούμενοι μόνο ἀπό ἐνδιαφέρον καί ἀγάπη, καθ’ ὅσον ὁ τόπος μας ἐδῶ εἶναι τό μνῆμα μας, ὅτι εἶναι ἀδύνατον ὁ πνιγόμενος νά σωθεῖ, ἀρπάζοντας τά ἴδια τά μαλλιά του. Χρειάζεται κάποιος Ἀλλος νά τόν βοηθήσει. Αὐτόν τόν Ἄλλον σᾶς δείχνουμε καί τήν Ἁγία Μητέρα Του, τούς μόνους πού μᾶς ἀγαποῦν.

ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΚΑΒΑΣΙΛΑΣ

B. N. Τατάκη
(Βυζαντινός Μυστικισμός - Κυριώτερα Ρεύματα )

Ξαναγυρίζοντας τώρα στο Βυζάντιο είναι καλό να πάμε πρώτα στον τελευταίο μεγάλο μυστικό του, τον Αγιο Νικόλαο Καβάσιλα (+ 1471), που εμπνέεται πολύ από τον Αγ. Συμεών το Νέο Θεολόγο.

Το οικογενειακό του όνομα ήταν Χαμαετός, γνωστή βυζαντινή οικογένεια. Γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη αλλά σπούδασε στην Κωνσταντινούπολη. Ο Καβάσιλας. έφτασε στις ακρότερες .συνέπειες, στις οποίες οδηγούσε η κατεύθυνση που με τόσο ζωηρό παλμό εχάραξεν ο Συμεών. Το σπουδαιότερο έργο του είναι η «ζωή εν Χριστώ». Τό απλό και μαζί βαθύ, λυρικό και μαζί μυστικό ύφος του αποπνέει τη δροσιά και την αισιοδοξία των αποστολικών χρόνων. Όπως οι αρχαίοι Έλληνες αισθάνονταν συχνά την ανάγκη να ξαναγυρίζουν στο Σωκράτη για να βαπτιστούν στη γεμάτη αισιοδοξία αλλά και απλότητα σκέψη και ζωή του, έτσι και οι Βυζαντινοί, όσες φορές η εκλεπτυσμένη θεολογική σκέψη εστέγνωνε την ψυχήν των ξαναγυρίζουν στους αποστολικούς χρόνους, στην απλότητα της πίστης και στην αισιοδοξία των.

Θα σταματήσωμε σε δυο μόνο σημεία που δείχνουν σημαντική πρόοδο της μυστικής θεωρίας. «Ο νόμος του πνεύματος, λέγει ο Καβάσιλας, που είναι η αγάπη για το Θεό, είναι νόμος φιλίας και ευγνωμοσύνης. Για να ακολουθήση κανείς αυτό το νόμο δεν είναι ανάγκη να καταβάλη κόπους, ούτε έξοδα, ούτε να χύση ιδρώτα ... Ούτε, προσθέτει, είναι ανάγκη να αφήσης τη δουλειά σου, ή να αποσυρθής σε απόμερα μέρη, να διάγης μια παράξενη ζωή και να φορής ένα παράξενο ένδυμα. Δε χρειάζεται να κάμης όλα αυτά. Μπορείς να μείνης στο σπίτι σου, και, χωρίς να χάσης τα αγαθά σου, να βρίσκεσαι πάντα στη μελέτη του Θεού και του ανθρώπου, στη μελέτη της συγγενείας του ανθρώπου με το θείο και σε κάθε άλλη τέτοιας λογής μελέτη».

«Και πρώτα πρώτα, προσθέτει αλλού, δε χρειάζονται προετοιμασίες για την προσευχή μας, ούτε ειδικοί τόποι, ούτε φωνές όταν επικαλούμαστε το Θεό. Γιατί δεν υπάρχει τόπος από όπου λείπει ο Θεός, δεν είναι δυνατό να μην είναι μαζί μας, αφού ο Θεός είναι πάντα πιο κοντά σε κείνους που τοv καλούν, από όσο είναι η ίδια η καρδιά τους. Θα έλθη προς ημάς, ακόμη κι αν είμαστε κακοί, γιατί ο Θεός είναι αγαθός». Χάνεται τελείως, όπως βλέπομε, όχι μόνο η αντιδικία με τη σάρκα, αλλά και όλες οι εξωτερικές συνθήκες και μορφές της ζωής (αναχωρητισμός, ένδυμα κλπ.) που τις θεωρούσαν απαραίτητες.

Η ευσέβεια είναι αποκλειστικά έργο της δικής μας εσωτερικής διαθέσεως, της δικής μας θέλησης. Γι' αυτό δεν είναι απαραίτητο επακόλουθο του μυστικισμού η εξωτερική αποχώρηση από τον κόσμο, ο αναχωρητισμός. Μένοντας μέσα στην καθημερινή, την κοινωνική του ζωή ο άνθρωπος, μπορεί και πρέπει να την μετουσιώνη με τη μελέτη των υψηλών πνευματικών θεμάτων, που απεργάζονται τη μεταστροφή της βουλήσεώς του.

Δεν είναι λοιπόν ο Καβάσιλας ο μυστικός των εκστατικών καταστάσεων. Σκοπός του να περιγράψη τη θεία χάρη μέσα στον κοινό χριστιανό. Και αυτό το κάνει με εξαιρετικά δυνατή θεολογική πνοή. Η εν Χριστώ ζωή είναι η ζωή του Χριστού, που μπαίνει μέσα στον καθένα μας με ένα μυστήριο οικειότητας. Είναι φυσικό, λέγει, κάθε πράγμα να είναι δεμένο με τον εαυτόν του περισσότερο παρά με κάθε άλλο. Έτσι πιστεύομε. Και όμως; προσθέτει ο Καβάσιλας, η ένωσή μας με το Χριστό είναι ακόμα πιο δυνατή. Οι μακάριοι άνδρες νοιώθουν τον εαυτό τους δεμένο περισσότερο με το Σωτήρα παρά με τον εαυτό τους.

Ο Χριστός είναι την ίδια ώρα ξένος μας και ενδιαίτημά μας. Αναπνέομε το Χριστό. Σε τούτο ακριβώς διαφέρει η Νέα από την Παλαιά Διαθήκη, στην παρουσία μέσα μας του Χριστού, που διαθέτει την ψυχή του ανθρώπου και την μεταπλάθει. Χρέος μας ιερό να μη σβύσωμε τη μέσα μας αναμένη λαμπάδα, αλλά να σκάψωμε μέσα μας και να ανακαλύψωμε την καθαρή ουσία της αρετής, την αξία της ανθρώπινης φύσης και την φιλανθρωπία του Θεού. «Ούτε οι ναοί, λέγει ο Καβάσιλας, ούτε οτιδήποτε άλλο ιερό είναι τόσο άγιο όσο ο άνθρωπος με τη φύση του οποίου κοινωνεί ο ίδιος ο Θεός. Εκείνος που θα έλθη καθήμενος επί των νεφών είναι άνθρωπος, όπως είναι ασφαλώς Θεός. Καθένας μας. μπορεί να λάμψη περισσότερο από τον ήλιο, να ανέβη στα σύννεφα, να πετάξη προς το Θεό, να τον πλησιάση, να κάμη ώστε ο Θεός να τον κυττάξη με γλυκύτητα».

Νάμαστε λοιπόν πάλι στη Σωκρατική αφετηρία, με νέο βάθος: να ανακαλύψης την αξία της φύσης σου και να οικοδομήσης τη ζωή σου πάνω σ' αυτήν. «Αν, προσθέτει ο Καβάσιλας, ύστερα από αυτή την ανακάλυψη αναλογισθή ο άνθρωπος την φτώχεια μέσα στην οποία ζει, -ενώ έχει τόσο πλούσια φύση,- επειδή άφησε την οκνηρία και τον ύπνο να τον περιτυλίξουν, μεγάλη λύπη και δάκρυα πολλά θα τον συνοδεύουν σε όλη του τη ζωή. Αλλά την ημέρα όμως που θα κάμη τη ζωή του όπως έπρεπε να είναι, από πηγή θλίψεως και δακρύων που ήτανε, θα γίνη τότε η ζωή του πηγή ευδαιμονίας και πνευματικής χαράς».

Με τον ιδεαλισμό του κατορθώνει ο Καβάσιλας, περισσότερο από κάθε άλλον Βυζαντινό, να ανακαλύψη τον πνενματικό άνθρωπο όχι στον αναχωρητή,.αλλά στην,έξοχη ανθρώπινη φύση, με την οποίαν επικοινωνεί ο Θεός, και να καλέση κάθε Χριστιανό να κάμη την ίδια ανακάλυψη. Η θρησκευτική σκέψη λυτρώνεται από κάθε δεσμό με έξωτερικές συνθήκες. Από τον ασκητισμό του σώματος; τον πόλεμο κατά της σάρκας των ερημιτών της Θηβαΐδος,ανεβαίνουμε στην κορφή της καθαρής πνευματικής χώρας τoυ ανθρώπου. Αυτή είναι από τις μεγαλύτερες πνευματικές νίκες του Βυζαντίου.

Αλλά και από ένα άλλο κίνδυνο του μυστικισμού βρίσκει τον τρόπο να ξεφύγη ο Καβάσιλας. Ενώ εξαίρει το βάθος και τη σημασία του μυστηρίου για τη ζωή τoυ Χριστιανού δεν είναι γι' αυτό εχθρός της επιστήμης, όπως άλλοι μυστικοί (Κλίμαξ, Στηθάτος κ.ά.), δεν .καταδικάζει το λόγο. Με ιδιαίτερο ζήλο εκαλλιέργησε την αστρονομία, αλλά και με άλλες επιστήμες ασχολήθηκε.

Η εκτίμησή του για την επιστήμη ήταν, τόση, ώστε φτάνει στο σημείο να ονομάση τους αγίους ατελή όντα, «γιατί, λέγει, δε δέχτηκαν σε τούτο τον κόσμο ένα ανθρώπινο αγαθό, ενώ μπορούσαν να το αποκτήσουν. Και κάθε ον που δεν μπορεί να υψώση σε ενέργεια ό,τι έχει μέσα του δυνάμει είναι ατελές». Με άλλα λόγια ο Καβάσιλας κάνει ένα γενναίο βήμα προς την πλήρη συμφιλίωση του θρησκευτικού μυστικισμού και της σοφίας του κόσμου τούτου. Μας θυμίζουν οι απόψεις αυτές πολύ έντονα ότι βρισκόμαστε στα πρόθυρα της Αναγέννησης, ένα από τα κυριώτερα γνωρίσματα της οποίας είναι αυτή η συμφιλίωση.

Από τη συμφιλίωση πέρασαν έπειτα οι νεώτεροι χρόνοι στην έξαρση του ανθρωπισμού, του ανθρώπινου δηλαδή μέρους του ανθρώπου; αντίθετα προς το Βυζάντιο και το Δυτικό Μεσαίωνα που αποτελούν έξαρση του θείου, ολοκληρωτική στροφή του ανθρώπου προς το θείο. Αυτής της έξαρσης την τελευταία μεγάλη αποκορύφωση στο Βυζάντιο την έδωσεν, όπως θα δούμε, ο ησυχασμός. Ονομάσαμε τον Συμεών τον Μέγα Θεολόγο μεγάλο μυστικό, ίσως είναι ο πιο μεγάλος του Βυζαντίού. Δεν είναι όμως ο τελευταίος. Σπουδαίοι μυστικοί σημαδεύουν τους μετά τον Συμεώνα αιώνες, ως το τέλος του Βυζαντίου. Αλλά και τότε δεν εξαφανίζεται ο βυζαντινός μυστικισμός.

Η πνοή του παραμένει ζωντανή στους κύκλους των μοναχών, κυρίως των μοναχών του Αγίου Όρους, εξακολουθεί να φωτίζη και να διαμορφώνη άνδρας με υψηλό ήθος, με φλογερό έρωτα προς το θείο, όπως ο Διονύσιος ο Ζαγοραίος, ο Κοσμάς ο Αιτωλός κ.ά. Εξακολουθεί να αποτελή μια από τις σπουδαιότερες εκδηλώσεις της πνευματικής ζωής του Ελληνισμού στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Αλλά και σήμερα δεν είναι μακριά μας. Μένει πάντα αγνή πηγή πνευματικής ζωής. Διαπότισε την ψυχή του Σολωμού, ενέπνευσε τα υψηλά θρησκευτικά του ποιήματα, αλλά και την ψυχή του ΙΙαπαδιαμάντη. Είναι πάντα πηγή ζώσα, έτοιμη να προσφερθή στην ψυχή καθε φορά που κουρασμένη από τις εξωτερικές επιτεύξεις του πολιτισμού μας, ξαναγυρίζει στον εαυτό της, τον ψάχνει, τον βαθαίνει, αισθάνεται την ανάγκη για πνευματικά πώματα.

ΔΕΣ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΓΙΑ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ Β.Ν. ΤΑΤΑΚΗ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΜΥΣΤΙΚΙΣΜΟΣ ΕΔΩ:

ΜΝΗΜΗ ΘΑΝΑΤΟΥ

Αντώνιος (Μπλουμ)

Μητροπολίτης Σουρόζ,
ἀπό τό βιβλίο Ζωντανή Ὀρθοδοξία στόν σύγχρονο κόσμο, Ἐστία 2001.

Σε παλιότερες εποχές, όταν οι Χριστιανοί βρίσκονταν πλησιέστερα στις παγανιστικές τους ρίζες και στη φοβερή και συνταρακτική εμπειρία της μεταστροφής τους, μιλούσαν για το θάνατο ως μια γέννηση στην αιώνια ζωή. Δεν τον αντιλαμβάνονταν ως τέλος, ως μια έσχατη ήττα, αλλά ως μια αρχή. Θεωρούσαν τη ζωή ως άνοδο προς την αιωνιότητα και το θάνατο ως την πύλη που ανοίγει και μας αφήνει να εισέλθουμε σ' αυτήν. Αυτό μάλιστα εξηγεί και το γιατί, τόσο συχνά, οι πρώτοι Χριστιανοί συνήθιζαν να υπενθυμίζουν ο ένας στον άλλο το θάνατο με φράσεις όπως «έχε μνήμη θανάτου», ενώ στις ευχές που μας άφησε ο άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος ως πολύτιμη κληρονομιά υπάρχει μια αίτηση, με την οποία ζητούμε από τον Θεό να μας δώσει «μνήμη θανάτου».

Όταν αναφέρονται αυτές οι λέξεις στον σύγχρονο άνθρωπο, η αντίδρασή του είναι συνήθως η απόρριψη και η αποστροφή. Μήπως σημαίνουν αυτές οι λέξεις ότι θα πρέπει να θυμόμαστε πως ο θάνατος είναι σαν τη Δαμόκλειο σπάθη, που κρέμεται από μια τρίχα πάνω από τα κεφάλια μας και πως, ανά πάσα στιγμή, μπορεί το συμπόσιο της ζωής να τερματιστεί τραγικά; Σημαίνουν μήπως πως oποτεδήποτε βρούμε μια χαρά, θα πρέπει αμέσως να συνειδητοποιούμε ότι αυτή θα έχει ένα τέλος; Πρέπει μήπως να επιθυμούμε να συσκοτίζεται το φως κάθε μέρας με το φόβο ενός επικείμενου θανάτου; Όχι, δεν αισθάνονταν έτσι οι πρώτοι Χριστιανοί. Aυτό που αισθάνονταν είναι ότι ο θάνατος αποτελεί μια αποφασιστική στιγμή, όταν όσα μπορούμε να κάνουμε πάνω στη γη φθάνουν σ'ένα τέλος. Πρέπει λοιπόν να βιαστούμε να επιτύχουμε πάνω στη γη όσα μπορούμε να επιτύχουμε. Η μνήμη του θανάτου αποτελεί, κατά έναν παράδοξο τρόπο, ένα σκοπό για να επιτύχουμε στη ζωή, για να γίνουμε το αληθινό πρόσωπο που κληθήκαμε από τον Θεό να γίνουμε, για να πλησιάσουμε όσο περισσότερο μπορούμε αυτό που ο απόστολος Παύλος αποκαλεί «μέτρον ηλικίας του πληρώματος του Χριστού», για να γίνουμε όσο το δυνατόν καλύτερα μια απαραμόρφωτη εικόνα του Θεού.

Ο απόστολος Παύλος σε μία από τις επιστολές του λέει ότι πρέπει να βιαστούμε να ζήσουμε, επειδή ο χρόνος είναι απατηλός. Ζούμε όλες τις μέρες της ζωής μας σαν να γράφουμε βιαστικά, απρόσεχτα, ένα πρόχειρο γραφτό που μια μέρα θα καθαρογραφεί. Είναι σαν να ετοιμαζόμαστε να κτίσουμε και μαζεύουμε όλα τα χρειώδη που αργότερα θα οργανωθούν σε ομορφιά, αρμονία και νόημα. Ζούμε μ' αυτό τον τρόπο, χρόνο με το χρόνο, δίχως να ολοκληρώνουμε ή να τελειοποιούμε αυτά που μπορούμε να κάνουμε, επειδή έχουμε καιρό μπροστά μας. Λέμε στον εαυτό μας: αργότερα θα κάνω κάτι, αυτό μπορεί να γίνει αργότερα, κάποια μέρα θα κάνω το καθαρογράψιμο. Αλλά τα χρόνια περνούν και δεν κάνουμε τίποτε.

Αυτό συμβαίνει όχι μόνο επειδή πλησιάζει ο θάνατος, αλλά επειδή σε κάθε περίοδο της ζωής μας δεν έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε όσα η προηγούμενη περίοδος μας έχει επιτρέψει να κάνουμε. Δεν μπορούμε να επιτύχουμε μια όμορφη και γεμάτη νεότητα κατά την περίοδο της ωριμότητας, όπως δεν μπορούμε, σε μεγάλη ηλικία, να αποκαλύψουμε στον Θεό και στον κόσμο αυτό που πιθανώς θα ήμασταν στα χρόνια της ωριμότητας. Υπάρχει ο κατάλληλος καιρός για όλα τα πράγματα, αλλά, μόλις περάσει, δεν είναι πλέον δυνατόν να γίνουν αυτά.

Όταν μας λένε ότι πρέπει να θυμόμαστε το θάνατο, δεν είναι για να μας δώσουν φόβο για τή ζωή, αλλά για να μας κάνουν να ζήσουμε με όλη την ένταση που θα είχαμε αν συνειδητοποιούσαμε ότι κάθε στιγμή είναι μόνο η στιγμή πού κατέχουμε, και ότι η κάθε στιγμή της ζωής πρέπει να είναι τέλεια: μας υποδεικνύεται όχι το βάθος αλλά η κορυφή του κύματος, όχι μια ήττα αλλά ένας θρίαμβος. Έτσι, η μνήμη θανάτου φαίνεται ότι είναι η μόνη δύναμη που κάνει τελικά τη ζωή έντονη.

Ο Ντοστογιέφσκυ, στους "Αδελφούς Καραμαζώφ", μιλά για την κόλαση. Λέει πως η κόλαση μπορεί να συνοψιστεί σε δύο λέξεις: «πολύ αργά!» Μόνο η μνήμη του θανάτου μας επιτρέπει να ζήσουμε αυτό που δεν θα έπρεπε ποτέ να αντιμετωπίσουμε υπό το βάρος αυτής της φοβερής συνειδητοποίησης: είναι πολύ αργά. Λέξεις ή χειρονομίες που θα μπορούσαν να γεμίσουν μια σχέση δεν μπορούν πλέον να λεχθούν ή να πραγματοποιηθούν. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορεί να γίνει αυτό στο τέλος, αλλά ότι δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο μ' έναν άλλο τρόπο, με πολύ πόνο.

Τώρα, όταν σκεφτόμαστε το θάνατο, δεν μπορούμε να τον φανταστούμε ούτε ως ένα ένδοξο ούτε ως ένα άθλιο γεγονός. Η εικόνα που μας δίνει ο Θεός στη Βίβλο και στα Ευαγγέλια είναι πιο περίπλοκη απ' αυτήν. Να το θέσω αλλιώς: ο Θεός δεν μας δημιούργησε για το θάνατο και για την καταστροφή. Μας δημιούργησε για την αιώνια ζωή. Μας κάλεσε στην αθανασία - όχι μόνο στην αθανασία της αναστάσεως αλλά σε μια αθανασία που δεν γνωρίζει θάνατο.Ο θάνατος εισήλθε ως αποτέλεσμα της αμαρτίας. Εισήλθε επειδή ο άνθρωπος έχασε τον Θεό, στράφηκε μακριά απ' Αυτόν, έψαξε να βρει τρόπους με τους οποίους θα μπορούσε να κάνει πράγματα μακριά από τον Θεό. Τη γνώση που θα αποκτούσε μέοω της κοινωνίας με τη γνώση και τη σοφία του Θεού, ο άνθρωπος προσπάθησε να την αποκτήαει μόνος του. Αντί να ζει κοντά στον Θεό, διάλεξε τή δική του ανεξαρτηοία.

Υπάρχει και μία αλλη πλευρά του θανάτου: όσο στενή πύλη κι αν είναι, είναι ωστόσο η μόνη πύλη που μας επιτρέπει να αποδράσουμε από τον φαύλο κύκλο του ατέλειωτου χρόνου μακριά από τον Θεό - ένας κτιστός ατέλειωτος χρόνος, όπου δεν υπάρχει, χώρος για να ξαναγίνουμε μέτοχοι της ζωής του Θεού και τελικά μέτοχοι της Θείας φύσης. Γι' αυτό ο απόστολος Παύλος μπόρεσε να πει: «Εμοί γαρ το ζην Χριστός και το αποθανείν κέρδος». Επειδή όσο ζω σ' αυτό το σώμα θα είμαι χωρισμένος από τον Χριστό. Γι' αυτό σε ένα άλλο εδάφιο λέγει ότι γι' αυτόν το να πεθάνει δεν σημαίνει ότι απλώς ρίχνει από τους ώμους του την πρόσκαιρη ζωή, σημαίνει ότι ενδύεται την αιωνιότητα. Ο θάνατος δεν αποτελεί ένα τέλος, είναι μια αρχή. Είναι μια πόρτα που ανοίγει και μας εισάγει στην απεραντοσύνη της αιωνιότητας, που θα ήταν κλειστή για μας για πάντα αν ο θάνατος δεν μας απελευθέρωνε από την ενσωμάτωσή μας στα γήινα πράγματα.

Αυτές οι δυο πλευρές πρέπει να παίξουν έναν σημαντικό ρόλο στη στάση μας απέναντι στο θάνατο. Όταν πεθαίνει κάποιος, νομιμοποιούμαστε να είμαστε συντετριμμένοι. Μπορούμε να παρατηρούμε με τρόμο το γεγονός ότι η αμαρτία σκότωσε το πρόσωπο που αγαπάμε. Μπορούμε να αρνηθούμε το θάνατο ως την τελευταία λέξη, το τελευταίο γεγονός της ζωής. Έχουμε δίκιο όταν κλαίμε πάνω στον κεκοιμημένο, επειδή αυτό δεν έπρεπε να συμβεί. Το πρόσωπο αυτό σκοτώθηκε από το κακό.


Στην Καινή Διαθήκη, βρίσκουμε κάτι ακόμη σπουδαιότερο απ' αυτό. Με την ανάσταση του Χριστού, ο θάνατος ουσιαστικά κατεβλήθη. Ο θάνατος έχει καταβληθεί με περισσότερους από έναν τρόπους. Κατεβλήθη, επειδή γνωρίζουμε ότι με την ανάσταση του Χριστού ο θάνατος δεν αποτελεί την τελευταία λέξη και καλούμαστε να εγερθούμε ξανά και να ζήσουμε.Ο θάνατος νικήθηκε επίσης με τη νίκη του Χριστού κατά της αμαρτίας και κατά του ίδιου του θανάτου, με την εις Άδου κάθοδο, επειδή η φρικτότερη άποψη του θανάτου, όπως τη συνέλαβε η Παλαιά Διαθήκη, ήταν ότι ο χωρισμός από τον Θεό, που είχε επιφέρει το θάνατο, είχε γίνει οριστικός, ακατάλυτος από τον ίδιο το θάνατο. Όσοι είχαν πεθάνει -και αυτό εφαρμόζεται σε όλους- όσοι λοιπόν είχαν πεθάνει από την απώλεια του Θεού, Τον έχασαν για πάντα στο θάνατο. Η Σεόλ της Παλαιάς Διαθήκης είναι ο τόπος όπου δεν υπάρχει ο Θεός, ο τόπος του χωρισμού, της οριστικής και ανεπανόρθωτης απουσίας.

Με την ανάσταση του Χριστού, με την κάθοδό Του στον Άδη, ο θάνατος έφθασε στο τέλος του. Υπάρχει ο χωρισμός πάνω στη γη και ο πόνος του χωρισμού, αλλά με το θάνατο δεν υπάρχει χωρισμός από τον Θεό. Αντίθετα, ο θάνατος είναι η στιγμή και ο τρόπος με τον οποίο, όσο κι αν ήμασταν χωρισμένοι από τον Θεό, όσο κι αν ήμασταν ατελώς ενωμένοι ή εναρμονισμένοι μαζί Του, παρουσιαζόμαστε μπροστά Του. Ο Θεός είναι ο σωτήρας του κόσμου. Δεν μας λέει συνεχώς, «Ου γαρ ήλθον ίνα κρίνω τον κόσμο, αλλ' ίνα σώσω τον κόσμον»; Στεκόμαστε λοιπόν μπροστά σ' Αυτόν, που είναι η σωτηρία.

Έτσι, ο θάνατος διαθέτει μια περιπλοκότητα -θα μπορούσαμε ίσως να πούμε έναν διφορούμενο χαρακτήρα-, αλλά δεν έχουμε το δικαίωμα, αν είμαστε λαός του Χριστού, να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να παραβλέψει τη γέννηση του κεκοιμημένου στην αιωνιότητα, επειδή είμαστε τόσο πληγωμένοι από την απώλεια και από τη γήινη μοναξιά μας. Υπάρχει στο θάνατο και μια δύναμη της ζωής που μας εγγίζει. Αν η αγάπη μας είναι πιστή, αν έχουμε τη δύναμη να θυμόμαστε, όχι μόνο με το μυαλό αλλά και με την καρδιά μας, αυτούς που έχουμε αγαπήσει πάνω στη γη, τότε, σύμφωνα με τον Χριστό: «όπου γαρ εστιν ο θησαυρός υμών, εκεί έσται και η καρδία υμών».

Είναι δύσκολο, αν όχι και αδύνατο, να μιλούμε για τα ζητήματα της ζωής και του θανάτου, αν αυτά δεν είναι προσωπικά. Συναντούμε το θάνατο πρώτα απ' όλα στη ζωή μας, όχι ως ένα θέμα πάνω στο οποίο στοχαζόμαστε, αν και συμβαίνει κι αυτό, αλλά κυρίως ως αποτέλεσμα κάποιας απώλειας, δικής μας ή κάποιου άλλου. Μάλιστα, αυτή η υποκατάστατη εμπειρία του θανάτου είναι που λειτουργεί ως υπόβαθρο για να στοχαζόμαστε εκ των υστέρων πάνω στη βεβαιότητα του δικού μας θανάτου, και για τον τρόπο με τον οποίο σχετιζόμαστε μ' αυτόν.

Μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες της ζωής, που φέρνει μεγάλη πνευματική αγωνία στους ανθρώπους, είναι όταν βλέπουν ένα αγαπημένο τους πρόσωπο να γερνάει, να χάνει, τις σωματικές και πνευματικές του ικανότητες, να φαίνεται πως χάνει ό, τι ήταν το πιο πολύτιμο πράγμα: το καθαρό μυαλό, την πνευματώδη ανταπόκριση στη ζωή. Πολύ συχνά, αυτή η πορεία βρίσκεται στη μία πλευρά. Κλείνουμε τα μάτια μας για να μη βλέπουμε, επειδή φοβόμαστε να δούμε και να προβλέψουμε. Με αποτέλεσμα, όταν έρχεται ο θάνατος, να είναι ένας ξαφνικός θάνατος που όχι μόνο διαθέτει τον τρόμο του απροσδόκητου θανάτου, αλλά και τον επιπλέον τρόμο να μας κτυπά στην πλέον ευαίσθητη χορδή μας.

Αυτό συμβαίνει επειδή ο πόνος, ο φόβος και η αγωνία έχουν ανεβάσει την έντασή τους μέσα μας, αφού εμείς αρνηθήκαμε να τους δώσουμε ελευθερία έκφρασης και τη δυνατότητα να ωριμάσουν. Το κτύπημα γίνεται ακόμη πιο οδυνηρό και καταστροφικό απ' ό, τι στην περίπτωση ενός ξαφνικού θανάτου, επειδή, χώρια από τον τρόμο και τον πόνο της απώλειας που δημιουργεί, στη συνέχεια μεμφόμαστε και καταδικάζουμε τον εαυτό μας για το ότι δεν κάναμε όλα όσα θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει. Αν τα είχαμε κάνει, αυτό θα μας ωθούσε στην αλήθεια και θα ξεσκέπαζε σε μας και στον θνήσκοντα το γεγονός ότι ο θάνατος άνοιγε σιγά σιγά την πόρτα - και πως αυτή η πόρτα θα άνοιγε διάπλατα μια μέρα και το αγαπημένο μας πρόσωπο θα έπρεπε να τη διαβεί δίχως να κοιτάζει πίσω.

Είναι σημαντικό για όλους μας, οποτεδήποτε αντιμετωπίζουμε αυτή την απώλεια που πλησιάζει σταδιακά, να την αντιμετωπίζουμε απ' αρχής με εκείνον τον όμορφο και ισορροπημένο τρόπο, με τον οποίο μπορούμε όσο το αγαπημένο μας πρόσωπο βρίσκεται ακόμη εν ζωή και ανάμεσά μας. Απέναντι στη σκέψη του επερχόμενου θανάτου υπάρχει η πραγματικότητα μιας ζωντανής παρουσίας. Μπορούμε κάθε στιγμή να ακουμπάμε στην ασφάλεια αυτής της παρουσίας ενώ όλο και περισσότερο θα συνειδητοποιούμε την περιπλοκότητα της επερχόμενης απώλειας. Αυτή η ισορροπία ανάμεσα στη δύναμη της πραγματικότητας και στην αστάθεια της σκέψης είναι που μας δίνει τη δυνατότητα να προετοιμαστούμε για το θάνατο πολύτιμων για μας ανθρώπων.

Αυτή η προετοιμασία συνεπάγεται επίσης -όπως ανέφερα προηγουμένως- μια στάση απέναντι στο θάνατο που να αναγνωρίζει αφενός τον τρόμο και τον πόνο της απώλειας, αλλά να αναγνωρίζει επίσης και το γεγονός ότι ο θάνατος είναι μια πύλη που ανοίγει στην αιώνια ζωή. «Το να πεθάνω δεν σημαίνει να απεκδυθώ την πρόσκαιρη ζωή, αλλά να ενδυθώ την αιωνιότητα», λέει ο απόστολος Παύλος.

Υπάρχει όμως και μια άλλη πλευρά, που την ανέφερα προηγουμένως. Επειδή ο θάνατος μπορεί να επέλθει ανά πάσα στιγμή, καί τότε θα είναι πολύ αργά να διορθωθεί κάτι που ήταν στραβό, όλη η ζωή πρέπει κάθε στιγμή να γίνεται μια έκφραση, όσο το δυνατόν τελειότερη και πιο ολοκληρωμένη, σχέσης σεβασμού και αγάπης. Μόνο ο θάνατος μπορεί να μετατρέψει όσα πράγματα φαίνονται μικρά και ασήμαντα σε σημεία μεγάλα και σημαντικά. Ο τρόπος που προετοιμάζεις ένα φλιτζάνι τσάι πάνω σ' ένα δίσκο, που τοποθετείς τα μαξιλάρια κάτω από έναν άρρωστο, ο τρόπος που ηχεί η φωνή σου, ο τρόπος που κινείσαι - τα πάντα μπορούν να γίνονν έκφρααη όλων όσων υπάρχουν σε μία σχέση.

Αν υπάρχει μια λανθασμένη παρατήρηση, αν υπάρχει ένα ρήγμα, αν κάτι έχει στραβώσει, πρέπει να διορθωθεί αμέσως, επειδή υπάρχει η αναπόφευκτη βεβαιότητα ότι αργότερα θα είναι πολύ αργά. Ο θάνατος μας κάνει να αντιμετωπίζουμε την αλήθεια της ζωής, με μια αδρότητα και σαφήνεια που τίποτε άλλο δεν μπορεί να μας τη μεταδώσει.

Αυτή είναι μια πολύ σπουδαία εμπειρία. Είναι κάτι που πρέπει να κάνουμε σ' όλη τη διάρκεια της ζωής μας, σε κάθε στιγμή, αν θέλουμε να συνειδητοποιήσουμε τη δύναμη της αιώνιας ζωής μέσα μας και συνεπώς να αποβάλουμε το φόβο για οτιδήποτε συμβεί στην πρόσκαιρη αυτή ζωή, που επίσης μας ανήκει.